Keçən il demək olar ki, hamı eyni fikirdə idi: investisiya qoymağa dəyər yeganə ölkə ABŞ-dır. Amma il elə yekunlaşdı ki, rəqib bazarlar Amerikadan xeyli yaxşı nəticə göstərdi, iki dəfə artıq gəlir gətirdi və ABŞ-ı nisbətən zəif bazar kimi özünü göstərdi.
Əlbəttə, ABŞ çökmədi – onların iqtisadiyyatı və bazarları süni intellekt sahəsinə axan pul axınlarının hesabına davam gətirdi. İndi əsas sual belədir: süni intellekt ətrafındakı eyforiya necə və nə vaxt bitəcək və bunun dünya üçün mənası nə olacaq? Aşağıda Ruçir Şarmanın fikrincə, 2026-cı il üçün 10 əsas trend yer alıb.
Süni intellekt köpüyü pul axını kəsilənə qədər şişəcək
Mənim köpükləri müəyyənləşdirmə metodologiyama görə, süni intellekt sahəsi bu gün az və ya çox dərəcədə bütün klassik əlamətlərə cavab verir. Süni intellekt tərəfindən hərəkətə gətirilən Amerika bazarı həddən artıq qiymətləndirilib, ora həddindən artıq çox vəsait qoyulub, kredit pullarla yüklənib və xüsusilə vacib məqam – çox az sayda oyunçunun əlində həddindən artıq cəmlənib. Hazırda ABŞ yeganə böyük ölkədir ki, burada ev təsərrüfatlarının sərvət portfelində daşınmaz əmlakdan çox, səhmlərin payı üstünlük təşkil edir.
Lakin köpüklər öz-özünə partlamır. Onlar o zaman çökür ki, elə bir hadisə baş verir ki, insanların spekulyasiya və investisiya üçün əlində olan pul azalır. Son yüz ildə bütün əsas köpüklər – istər 1929-cu il ABŞ, istər 1989-cu il Yaponiya, istərsə də 2015-ci il Çin olsun – hamısı mərkəzi bankların pul-kredit siyasətini sərtləşdirməsindən sonra partlayıb.
Əslində, mərkəzi banklar yaranmamışdan əvvəl də pul şərtlərinin sərtləşdirilməsi köpüklərin çökməsinə səbəb olurdu. 1720-ci ildə Britaniyada Cənub dənizi şirkətinin səhmləri ətrafındakı alver həyəcanı holland banklarının yeni kredit verməyi dayandırması ilə bitdi. XIX əsrdə Böyük Britaniya və ABŞ-da bir sıra dəmiryolu köpükləri marja kreditlərinə qoyulan məhdudiyyətlər və pul kütləsini azaltmış qızıl standartına keçid də daxil olmaqla, sərtləşdirici addımlar fonunda çökdü.
Süni intellekt köpüyü likvidlik azalana qədər yaşaya bilər. Amma risk yalnız Federal Ehtiyat Sisteminin qısamüddətli faiz dərəcələrini qaldırması ilə məhdudlaşmır. Əgər hər hansı səbəbdən FED-ə olan etimad sarsılsa və ya ABŞ-a kapital axınları zəifləsə, uzunmüddətli faiz dərəcələri də sürətlə qalxa bilər – bu da süni intellekt köpüyünü partlada biləcək həmin “iynə” rolunu oynaya bilər.
“Əlçatanlıq” böhranı faiz dərəcələrini yuxarı itələyir
Artıq indi ABŞ-da “əlçatanlıq böhranı” gənc alıcılar üçün yeni ev almağı getdikcə daha çətin edir. Qida məhsulları ötən beş ildə 30 faiz bahalaşıb. Aşağı gəlirli amerikalıların təxminən üçdə biri qazancının ən azı 95 faizini sırf gündəlik zəruri xərclərə sərf edir.
Xalq narazılığı artır. Tramp administrasiyası təzyiqi hiss edir və 2 000 dollarlıq çeklər şəklində yardım vəd edir, demokratlar isə 2026-cı il aralıq seçkiləri ərəfəsində sorğularda fərqi artırırlar. Xərclərin artması yalnız inflyasiyanı daha davamlı edəcək, üstəlik, FED artıq 55 aydır ki, 2 faizlik hədəf göstəriciyə çata bilmir. Maraqlıdır ki, ABŞ büdcə kəsiri 2025-ci ildə tariflərdən daxilolmaların çoxluğu hesabına azalıb. İndi isə yeni vergi güzəştləri qəbul etmiş və əlavə vəsait ayırmağı planlaşdıran administrasiya dövründə kəsirin bu il yenidən ÜDM-in 6 faizini keçəcəyi gözlənilir.
Borc və kəsir problemləri daha kəskin olan digər inkişaf etmiş bazarlar da istiqraz bazarlarının müqaviməti ilə üzləşirlər – o cümlədən Fransa, Böyük Britaniya və xüsusilə Yaponiya. Yaponiyada 10 illik dövlət istiqrazlarının gəlirliliyi ötən il kəskin artıb. ABŞ isə 2026-cı ildə eyni taleyi yaşaya bilər və nəticələr daha da ağır ola bilər – çünki həddən artıq yüklənmiş ABŞ iqtisadiyyatı investorların rəğbətindən misilsiz dərəcədə asılıdır.
Beynəlxalq bazarlar irəli çıxır
ABŞ heç vaxt bu qədər “qaynar” pulların axınından asılı olmamışdı. 2025-ci ildə əcnəbilər ABŞ-ın səhmlərinə və istiqrazlarına 1,7 trilyon dollar yatırıb – bu, cari hesab kəsirini tam bağlamağa kifayət edir və statistik müşahidələrin aparılmasından bəri ilk dəfə bu qədər böyük rol oynayır.
Əgər ABŞ-a inam sarsılarsa, kapital axını dolları xeyli zəiflədə bilər. Tarixən dolların ucuzlaşması ilə beynəlxalq fond bazarlarında gəlirliliyin artması arasında güclü əlaqə olub.
Dolların zəifləməsi 2025-ci ildə digər ölkələrə ABŞ-ı üstələməyə imkan verdi və beləliklə, ABŞ-ın qlobal fond indeksindəki payı 2024-cü ilin sonundakı 66 faizlik pik səviyyədən 64 faizə qədər azaldı. “Amerika istisnalığı” öz zirvəsinə çatmış kimi görünsə də, ABŞ-ın bazar kapitallaşması ilə qlobal iqtisadiyyatda payı arasındakı (26 faiz) hələ də böyük fərqi nəzərə alsaq, bu dəyişiklik prosesinin sonundan hələ uzağıq.
İndiyə qədər beynəlxalq bazarların dirçəlişi əsasən yerli investorlar hesabına təmin olunub. Qlobal investorlar ABŞ-dakı riskləri və digər regionlardakı imkanları dərk etdikcə, 2026-cı ildə rəqib bazarlara kapital axınlarının artacağı ehtimal olunur. Beynəlxalq bazarlar hazırda ABŞ-la müqayisədə təxminən üçdə bir endirimlə qiymətləndirilir, halbuki fundamental göstəricilər onların xeyrinə işləyir.
Son 15 ildə ABŞ-dan geri qalmış beynəlxalq bazarlarda korporativ mənfəət artımı indi təxminən eyni səviyyədədir, inkişaf etməkdə olan bazarlarda isə daha yüksəkdir. Son on ildə inkişaf etməkdə olan ölkələrin yalnız yarısında adambaşına ÜDM artım tempi ABŞ-dan yüksək idi, amma ötən il bu göstərici kəskin yüksəldi və proqnozlara görə, növbəti beş ildə təxminən 90 faizə çatacaq.
Keyfiyyət ön plana çıxır
Qlobal bazarları bürümüş spekulyativ həyəcan yüksək rentabellik, davamlı mənfəət artımı və aşağı borc yükü ilə seçilən “keyfiyyətli” şirkətlərin səhmlərini kölgədə qoydu. Süni intellekt bumu nəticəsində risk iştahının artdığı (rentabelliyi aşağı, borcu və volatilliyi yüksək şirkətlərin səhmlərinin bahalaşdığı) şəraitdə, sərmayəçilər ötən il keyfiyyətli səhmlərdən üz döndərdilər.
2025-ci il keyfiyyətli səhmlər üçün inkişaf etmiş bazarlarda nisbi geriləmə baxımından ən pis illərdən biri, inkişaf etməkdə olan bazarlarda isə ümumiyyətlə ən pis il oldu. Amma indi investorların əsəbləri son həddədir: Google-da “süni intellekt köpüyü” ifadəsi ilə axtarış sorğuları göyə qalxıb, insanlar daha təhlükəsiz variantlar axtarmağa başlayır.
Ümumilikdə, son 30 ildə keyfiyyətli səhmlər qlobal indeksləri hər il orta hesabla təxminən 2,5 faiz üstələyib və bu, kumulyativ gəlirlilikdə böyük uçuruma gətirib: təxminən 2600 faizə qarşı 1200 faiz.
Ən böyük potensiala qiymətləndirilməsi öz tarixi orta səviyyəsindən əhəmiyyətli dərəcədə aşağı olan keyfiyyətli səhmlər altqrupu malikdir. Qlobal miqyasda bu qrup hazırda əsasən sənaye sektorunda cəmləşib, daha sonra maliyyə və qeyri-zəruri istehlak malları sektorları gəlir. Oxşar geriləmə dövrlərindən və bu qədər aşağı nisbi qiymətləndirmə fonunda bu səhmlər tarixi olaraq iki rəqəmli gəlir gətirib. Bu, onların 2026-cı ildə yenidən canlanması üçün əlverişli zəmin yaradır.
Çinin problemlərini gizlədən iki maska
Süni intellektin ABŞ iqtisadiyyatını və bazarlarını dəstəkləməsi barədə çox danışılır. Oxşar situasiya Çində də var: ixrac iqtisadiyyatı xilas edir, süni intellekt isə bazarı hərəkətə gətirir.
Bir neçə illik zəif göstəricilərdən sonra bir çox qlobal investorlar Çin bazarlarını “investisiya üçün yararsız” hesab edirdi. 2024-cü ilin sonuna doğru onlar irrasional dərəcədə ucuz və cəlbedici hala gəlmişdi. Ötən il bazarlar nəzərəçarpacaq dərəcədə toparlandı – amma buda əsasən süni intellekt bumunun yaratdığı həyəcan sayəsində baş verdi. Texnoloji sektor kənara qoyularsa, Çin fond bazarının qalan hissəsi mənfəətin mənfi artımından əziyyət çəkib.
Bu, Çinin daxili iqtisadiyyatının demək olar ki, böyümədiyini göstərir. Daşınmaz əmlak bazarındakı çökmə, həddindən artıq borclanma və əhalinin azalması iqtisadiyyatı ciddi şəkildə sıxır. Bununla belə, ixracat sektoru güclüdür: o, qlobal bazarlardakı payını artırır və ümumi iqtisadiyyatı dəstəkləyir. İxracın sıçrayışı olmasaydı, nominal ÜDM artımı rəsmi elan olunan təxminən 4 faizdən xeyli aşağı – 3 faiz səviyyəsində olardı.
Uoll-strit analitikləri və iqtisadçılar Çini əlavə stimullaşdırıcı tədbirlərə çağırmağa davam edirlər, lakin onların keynsçi yanaşması dərin problemləri görməyə mane olur. Çinin ümumi borcu – ev təsərrüfatlarının və şirkətlərin borcu daxil olmaqla – artıq ÜDM-in 300 faizini aşır. Genişləndirilmiş büdcə kəsiri (güclü yerli hakimiyyət orqanları nəzərə alınmaqla) ÜDM-in 11 faizindən çoxdur. Pekinin iqtisadiyyatı stimullaşdırmaq üçün resursları məhduddur, əlavə xərclər çətin olacaq və daxili iqtisadiyyat məyus etməyə davam edəcək.
“Çin dempinqi” hədəfə çevrilir
Trampın “daxildə əlçatanlıq böhranı” səbəbilə tarifləri qaldırmaq cəhdlərini dayandırdığına dair əlamətlər fonunda yeni qlobal ticarət münaqişəsi ön plana çıxır – “Çin dempinqi”.
Son iki ildə Çin ixrac həcmlərini kəskin artırıb, qiymətləri aşağı salıb və yuanın kursunu aşağı səviyyədə saxlayıb. Nəticədə Çin Almaniya, Fransa və Yaponiya kimi inkişaf etmiş ölkələr, eləcə də bir çox aparıcı inkişaf etməkdə olan sənaye dövlətləri daxil olmaqla rəqiblərindən qlobal bazar payını geri alır.
Pekin ABŞ bazarından asılılığı azaltmağa çalışır və ixracı digər ölkələrə yönəldir, bu isə dünyanın müxtəlif yerlərində zavodların bağlanmasına gətirib çıxarır. Xüsusilə Cənub-Şərqi Asiya, Şərqi Avropa və Afrikadakı ölkələr daha çox zərər edib – burada sənayenin ÜDM-dəki payı, xüsusən də son bir ildə, nəzərəçarpacaq dərəcədə azalıb.
Cavab addımlarının əlamətləri güclənir. 2023-cü ildən bəri Çin dempinqi ilə bağlı ticarət araşdırmalarının sayı iki dəfədən çox artaraq dünya üzrə 120-yə çatıb. Yaponiyadan və Kanadadan tutmuş Meksika və Tailandadək ölkələr Çinə qarşı cavab tarifləri tətbiq etməyə başlayırlar. Avropa İttifaqı “Avropada istehsal” tipli qaydaları müzakirə edir. Fransa prezidenti Emmanuel Makron (Pekində) “dözülməz” ticarət balanssızlığından danışıb.
Lakin daxildəki iqtisadi çətinlikləri nəzərə alsaq, Pekinin bu xəbərdarlıqlara məhəl qoyması ehtimalı yüksəkdir. 2026-cı ildə “Çin dempinqi” qlobal narazılığın “Tramp tarifləri” qədər vacib hadisəyə çevrilə bilər.
Cənubi Amerika kəskin şəkildə sağa dönür
İki il əvvəl başlamış sağa dönüş bu il artıq Cənubi Amerikanın əsas ölkələrini də əhatə edə və regionun ən “qaynar” bazarlarını daha da cəlbedici edə bilər.
Keçmiş Çili prezidenti Sebastyan Pinyeranın dediyi kimi, Latın Amerikası yaxşı dövrlərdə sola, pis dövrlərdə isə sağa dönür. Hazırda isə zaman yaxşı deyil. Seçicilər getdikcə daha çox cinayətkarlıq, korrupsiya və inflyasiya ilə bağlı narahatlıq keçirirlər.
Sağçı liderlər iki il öncə Argentinada hakimiyyətə gəldilər, ötən il Ekvador və Çilidə qalib gəldilər, bu il isə Peruda və Kolumbiyada qələbə qazanacaqları gözlənilir. Ən böyük mükafat – Braziliyanın taleyi isə hələ də qeyri-müəyyəndir. Hazırkı prezident Luis İnasio Lula da Silva öndə görünür, lakin ikinci turda bazarların favoritinə – San-Paulunun qubernatoru, sağçı siyasətçi Tarsisio de Freytasa ciddi rəqib kimi çıxış etməli olacaq.
Onilliklər boyu regionun fond bazarları sağçı liderlər dövründə solçu hökumətlərin dövrünə nisbətən xeyli yaxşı nəticə göstərib. Ötən il region dünyanın ən sürətlə böyüyən bazarlarına ev sahibliyi etdi: Latın Amerikası bazarları orta hesabla 50 faizdən çox artdı – bu da inkişaf etməkdə olan bazarlarda ümumi 30 faizlik artımla və ABŞ-da 16 faizlik artımla müqayisədə xeyli yüksəkdir. Sağçıların qələbələri artdıqca, Latın Amerikası bazarlarının yüksəlişini davam etdirmək ehtimalı da artır.
Deregulyasiya qlobal tendensiyaya çevrilir
Guya “dövlətin effektivliyi departamenti” ləğv edilə bilər, amma Trampın deregulyasiya istəyi heç yerə yoxa çıxmayıb. Bir sıra göstəricilərə görə, ABŞ-da tənzimləmə ilə bağlı xərclər azalır – indi isə dünyanın bir çox ölkəsi bu sahədə rəqabət aparmağa çalışır. Hətta “tənzimləmə üzrə Silikon vadisi” adlandırılan Avropa belə, görünür ki, tənzimləmə sahəsində innovasiyaların həmişə iqtisadiyyata fayda gətirmədiyini anlamağa başlayıb.
ABŞ 2024-cü ildə qeyri-adi dərəcədə çox sayda iqtisadi cəhətdən əhəmiyyətli olub. Avropa İttifaqı isə yeni “qanunvericilik qaydaları”nın sadəcə dörddə birini qəbul edib və bunun getdikcə daha da azaldılması planlaşdırılır. Təkliflərdən biri AB-nin dayanıqlılıqla bağlı tələblərinə tabe olan şirkətlərin sayını təxminən 50 000-dən 2 000-dən də az səviyyəyə qədər azaltmağı nəzərdə tutur.
İnkişaf etməkdə olan bazarlar da tənzimləməni aktiv şəkildə azaldır. Argentina kirayə haqqına dövlət nəzarətini ləğv edib və bununla da əlçatan mənzillərin təklifini üç dəfə artırıb. Malayziyada “bürokratiyanın rasionalizasiyası” gömrük rəsmiləşdirilməsi vaxtını günlərdən dəqiqələrə endirib. Səudiyyə Ərəbistanı əcnəbi mülkiyyət üçün 49 faizlik məhdudiyyəti ləğv edə bilər. Hindistan isə ABŞ-dakı oxşar qurumdan daha kiçik həcmdə olsa da, deregulyasiya üzrə öz komissiyasını yaradır.
Dövlətin tənzimləyici roluna qarşı bu sakit üsyan sürət qazanır və yəqin ki, bu il daha da güclənəcək.
İmmiqrasiya böhranı
Bir çox Qərb ölkələri sərhədlərini bağladığı üçün, immiqrasiyaya qarşı bu tarixi dönmənin iqtisadi təsiri çox güman ki, 2026-cı ildə artacaq və daha geniş yayılacaq.
Geriləmə təsiredici dərəcədə kəskindir və yalnız ABŞ-la məhdudlaşmır. Son qiymətləndirmələrə görə, rekord 2023-cü illə müqayisədə ABŞ-a xalis immiqrasiya ötən il 85 faiz azalaraq 500 000 nəfərə enib. Avropa İttifaqında bu göstərici 50 faiz azalaraq 1,2 milyon nəfərə düşüb. Böyük Britaniyada pik göstərici bir il əvvəl qeydə alınmışdı, amma azalma oxşar dərəcədə kəskin oldu: xalis immiqrasiya 75 faiz azalaraq 200 000 nəfərə enib.
ABŞ-dan kənarda sərtləşdirici tədbirlər bəlkə də bu qədər dramatik və səs-küylü olmayıb. Avropa İttifaqı 2025-ci ilin ilk doqquz ayında sərhəd keçidlərini 20 faizdən çox azaldıb, sığınacaqdan imtina prosesini sürətləndirib və üçüncü ölkələrə geri qaytarılan miqrantları qəbul etmək və onların çıxışını önləmək üçün maliyyə və diplomatik stimullar təklif edib.
Kanada və Avstraliya kimi immiqrantlar üçün ən cəlbedici ölkələr də “qonaqpərvərlik rejimini” geri çəkiblər: Kanada xarici tələbələrin və daimi yaşayış statusu alanların sayını azaldıb. Hətta hələ də qapılarını daha çox açıq saxlayan yeganə böyük Qərb ölkəsi sayıla biləcək İspaniyada belə immiqrantlara qarşı etiraz artır və bu da sağçı partiyaların mövqeyini gücləndirir.
Süni intellekt və onun iş yerlərinə təhlükəsi ilə bağlı geniş yayılan narahatlıqlara rəğmən, davam edən immiqrasiya böhranı əks effekt verir. O, işçi qüvvəsinin sayını azaldır və həmkarlar ittifaqlarının danışıqlardakı mövqeyini gücləndirir, bu da əmək xərclərinin artmasına və 2026-cı ildə inflyasiya təzyiqlərinin güclənməsinə gətirib çıxara bilər.
Alkoqol istehlakının zirvəsi
Bu gün ABŞ-da spirtli içki qəbul edənlərin payı 1939-cu ildən – Gallup-un bu sualı ilk dəfə verdiyi vaxtdan bəri ən aşağı səviyyədədir. Və onlar bu tendensiyada tək deyillər.
Böyük Britaniyada alkoqol istehlakı tarixi minimuma düşüb, oxşar tendensiya həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə müşahidə olunur – ənənəvi olaraq çox içilən bəzi ölkələrdə xüsusilə kəskin düşüş var. Orta statistik rusiyalı hazırda ildə təxminən 7,5 litr alkoqol istehlak edir – on il əvvəl bu göstərici 10 litrə yaxın idi.
Bunun nəticələrindən biri də alkoqol şirkətlərinin səhmləri üçün çətin dövrdür. Bu onillikdə dünya bazarları təxminən 60 faiz artdığı halda, 16 aparıcı beynəlxalq spirt, şərab və pivə istehsalçısından ibarət səbət 35 faiz ucuzlaşıb. Və eniş sürətlənən trendə bənzəyir.
Alkoqol istehlakı qismən ona görə azalır ki, insanlar sağlamlığa təsir barədə daha çox düşünür və bəzi ölkələrdə daha təhlükəsiz alternativlərə üz tuturlar. Son iki il ərzində ABŞ-da hətta “yüngül” içməni belə zərərli hesab edənlərin payı 39 faizdən 53 faizə yüksəlib. Sorğular göstərir ki, 35 yaşdan aşağı insanlar yaşlı nəsillə müqayisədə alkoqolun sağlamlığa təsiri barədə daha çox narahatdırlar.
