Yaxın günlərdə SpaceX IPO üçün ABŞ Qiymətli Kağızlar və Birjalar Komissiyasına (SEC) müraciət edəcək. Yerləşdirmə artıq iyun ayında baş tuta bilər və tarixdə ən böyüyü olacağı gözlənilir: şirkət 1,75 trilyon dollar qiymətləndirmə ilə 75 milyard dollar cəlb etməyi planlaşdırır. IPO ilə bağlı tələskənlik isə yalnız bu yaxınlarda başlayıb — İlon Mask bu planları 2025-ci ilin dekabrında təsdiqləyib. Bundan əvvəl şirkət birjaya çıxmağa can atmırdı və rəhbərlik IPO-nun yalnız Marsa uçuşlardan sonra baş tutacağını bildirirdi.
Nə dəyişdi
Süni intellekt texnologiyalarının bumu data mərkəzlərinə böyük tələbat yaradıb və onların kosmosda yerləşdirilməsi ideyası ortaya çıxıb. Mask bu sahədə birinci olmağı hədəfləyir. Lakin bunun üçün böyük kapital lazımdır və onu ən sürətli şəkildə yalnız IPO vasitəsilə cəlb etmək mümkündür.
Bundan əlavə, Mask OpenAI və Anthropic ilə rəqabətə girib — hər iki şirkət 2026-cı ildə birjaya çıxmağı planlaşdırır. Milyarder süni intellektə maraq göstərən investorların vəsaitini ilk toplayan olmaq istəyir. Bu məqsədlə IPO ərəfəsində SpaceX öz süni intellekt şirkəti xAI ilə birləşdirilib.
Mask ənənəsinə uyğun olaraq IPO-nu simvolik tarixlərlə də əlaqələndirməyə çalışır — 8–9 iyunda baş verəcək “planetlər paradı” və 28 iyunda öz doğum günü ilə. Lakin bu, SpaceX IPO-sunu fərqləndirən yeganə məqam deyil.
Ənənələrin pozulması
Birincisi, Mask fərdi investorlar üçün ayrılan payı artırmaq niyyətindədir. Adətən IPO-larda bu göstərici təxminən 10% olur, lakin Mask bunu 30%-ə çatdırmaq istəyir. Məqsəd böyük fan bazasından istifadə edərək ilkin ticarət mərhələsində aksiyalara tələbi dəstəkləməkdir. Bu, eyni zamanda erkən investorların satış təzyiqini balanslaşdırmağa kömək edə bilər.
İkincisi, Mask şirkətin mümkün qədər tez indeks fondlarının kapital axınına qoşulmasını istəyir və bunun üçün indekslərə daxil edilmə müddətinin sürətləndirilməsinə çalışır. Bu istiqamətdə birjalar da rəqabət aparır: məsələn, Nasdaq belə şirkətlərin Nasdaq 100 indeksinə daxil edilmə müddətini ənənəvi bir ildən 15 ticarət gününə endirməyi təklif edib.
IPO öncəsi əsas suallar
• SpaceX ilə xAI-nin birləşdirilməsi bəzi investorların narazılığına səbəb olub. Süni intellekt istiqaməti zərərli olduğu üçün əsas biznesin cəlbediciliyini azaldır. Bundan əlavə, investorlar artıq yalnız kosmik şirkətə deyil, həm də süni intellekt risklərinə (məsələn, böyük və qeyri-müəyyən geri dönüşlü infrastruktur investisiyalarına) məruz qalırlar. Bu isə hamı üçün cəlbedici deyil.
• Starship raketinin sınaqları da narahatlıq yaradır. Onun kommersiya istismarı 2021-ci ilə planlaşdırılsa da, hazırda yalnız Super Heavy sürətləndiricisi hazırdır. Yükləri və insanları orbitə daşımalı olan üst mərhələ hələ tam sınaqdan keçməyib. Halbuki Starship Maskın bütün planlarının əsas elementidir — Starlink Mobile peyklərindən tutmuş orbital data mərkəzlərinə və dövlət müqavilələrinə qədər.
• SpaceX-in əsas gəlir mənbəyi olan Starlink xidmətinin genişlənməsi də çətinləşir. Avropa və Şimali Amerikada əhalinin böyük hissəsi artıq ənənəvi internetə çıxışa malikdir. Daha böyük potensial Hindistan və Afrikadadır, lakin burada həm tənzimləyicilərlə razılaşmalar tələb olunur, həm də xidmət daha ucuz qiymətə təqdim edilməlidir.
Nəticədə SpaceX-in IPO üzrə iddialı maliyyə məqsədləri aktivin keyfiyyəti ilə bağlı kompromislərlə üzləşir. Potensial investorlar üçün əsas məsələ hype-dan uzaq duraraq real rəqəmləri düzgün qiymətləndirməkdir — məsələn, şirkətin 1,75 trilyon dollarlıq qiymətləndirməni əsaslandırmaq üçün hansı artım tempini göstərməli olduğu.
