Azərbaycanın maliyyə infrastrukturunun genişmiqyaslı modernləşdirilməsi çərçivəsində Milli Depozit Mərkəzi (MDM) hesablama agenti funksiyalarını öz üzərinə götürməyə hazırlaşır.
Asiya İnkişaf Bankının (ADB) məlumatına əsasən, bu yenilik qiymətli kağızlarla sazişlərin səmərəliliyini və təhlükəsizliyini əhəmiyyətli dərəcədə artırmaq məqsədi daşıyır.
“Qiymətli kağızlar bazarı haqqında” qanuna müvafiq dəyişikliklər 2023-cü ilin iyulunda qəbul edilib. İndi MDM məhdud bank xidmətləri göstərmək, yəni yalnız qiymətli kağızların uçotunu aparmaq deyil, həm də banklar və investisiya şirkətləri üçün pul hesabları açmaq hüququ əldə edib. Bu, “vahid pəncərə” formatında klirinq və hesablaşmaların tam dövrünü təmin etməyə imkan verəcək.
Əvvəllər hesablaşma agenti funksiyalarını yalnız kommersiya bankları həyata keçirirdi. Bu səlahiyyətlərin MDM-ə verilməsi riskləri azaltmağa imkan verəcək, hesablaşmaların MDM və Azərbaycan Mərkəzi Bankının (AMB) himayəsi altında mərkəzləşdirilməsi isə öhdəliklərin yerinə yetirilməməsi ehtimalını minimuma endirəcək.
Beləliklə, MDM birbaşa ticarət limitləri müəyyən edə və sazişlərin təminatına nəzarət edə biləcək, investisiya şirkətləri isə qiymətli kağızlar və pul vəsaitləri üzrə hesablamaların “vahid pəncərə”si vasitəsilə işləmək imkanı əldə edəcəklər.
Bununla əlaqədar olaraq, ADB infrastrukturun inkişafı üzrə mərhələli plan təklif edir.
Qısa müddətli perspektivdə (baza model çərçivəsində) MDM hesablama agenti rolunda kommersiya banklarını əvəz edəcək, DVP2 (təmiz əsasda “çatdırılma qarşılığında ödəniş”) tipli hesablaşmalar üçün mövcud təminat mexanizmini isə qoruyacaq. DVP1 (brüt hesablaşmalar) sazişləri üçün risklərin idarə edilməsinin bazar mexanizmlərinin xeyrinə məcburi zəmanətlərdən tədricən imtina edilməsi təklif olunur. Həmçinin miqyas effekti, konsentrasiya risklərinin idarə edilməsi və maliyyə bazarı infrastrukturları üçün beynəlxalq prinsiplər (PFMI) nəzərə alınmaqla maliyyə bazarının kompleks infrastrukturunun işlənib hazırlanması nəzərdə tutulur. “Müasir risklərin idarə edilməsi alətləri də daxil olmaqla, MDM-in vahid hesablaşma agenti kimi funksiyalarının tətbiqi üzrə ətraflı planın hazırlanması da zəruridir”, – bank bildirib.
Ortamüddətli perspektivdə (tövsiyə olunan model çərçivəsində) ADB mərkəzi qarşı tərəf (CCP) əsasında strukturun yaradılmasını təklif edir. Bu, Azərbaycanın beynəlxalq PFMI standartlarına uyğunlaşmasına, defoltların idarə edilməsi sisteminin və klirinq fondlarının tətbiqi hesabına bazar iştirakçılarının xərclərini azaltmağa və investisiya cəlbediciliyini artırmağa imkan verəcək.
ADB həmçinin qeyd edir ki, hesablaşmaların fasiləsizliyini təmin etmək üçün AMB MDM-ə və investisiya şirkətlərinə gündaxili likvidliyin verilməsi imkanına baxır. Bu, xüsusən də dövlət istiqrazları bazarında gecikmələrin qarşısını almağa kömək edəcək.
Təklif olunan tədbirlərin həyata keçirilməsi üçün maliyyə sisteminin dərin transformasiyasına yönəlmiş islahatlar kompleksi nəzərdə tutulub. Bunların sırasına texniki-iqtisadi təhlil əsasında hesabların strukturunun və kommersiya bankları ilə AMB arasında qarşılıqlı əlaqə arxitekturasının optimallaşdırılması; bazar diskontlarının (haircuts) tətbiqi, girovların monetizasiyasının təkmilləşdirilməsi daxil olmaqla, təminatın idarə edilməsi sisteminin modernləşdirilməsi; marja təminatı mexanizmlərinin inkişafı və müştəri aktivlərinin qorunmasının gücləndirilməsi; hesablaşmaların valyutalaşma tarixindən gec olmayaraq başa çatdırılması və klirinq fondunun yaradılması; AMB-nin hesablarına çıxış siyasətinə yenidən baxılmaqla gündaxili REPO və AMB overdraftları vasitəsilə likvidliyin dəstəklənməsi; DVP1 üçün zəmanətlərin təkmilləşdirilməsi, nettinqin tətbiqi və gündaxili hesablaşma dövrlərinin sürətləndirilməsi daxil olmaqla, DVP modellərinin islah edilməsi; klirinq, marja tələbləri, zəmanət fondunun formalaşdırılması və risklərin örtülməsi sisteminin (defolt kaskadı) yaradılması daxil olmaqla, CCP funksiyalarının tətbiqinə hazırlıq daxildir.
ADB-nin texniki hesabatında qeyd olunub ki, bu tövsiyələrin həyata keçirilməsi ticarət həcmlərinin artması və Azərbaycanın kapital bazarının investisiyaların cəlb edilməsi üçün səmərəli alətə çevrilməsi üçün möhkəm əsas yaradacaq.
