Ötən ilin əvvəlində Çinin DeepSeek süni intellekt laboratoriyası Qərbdəki rəqibləri arasında təşviş yaratdı. Bununla belə, şirkətin qurucusu Lyan Venfen haqqında demək olar ki, heç nə məlum deyildi. Lyan hələ də müəmmalı şəxsiyyət olaraq qalır, lakin bir məsələ dəqiqdir: DeepSeek şirkətin 71 milyard dollar dəyərləndirildiyi maliyyələşdirmə raundunu başa çatdırdıqca, onun qurucusunun şəxsi sərvəti təxminən 38 milyard dollara yüksəlib. Bu, onu Anthropic-in qurucusu Dario Amodeidən və OpenAI rəhbəri Sem Altmandan qat-qat varlı edir.
Lyan Venfen ictimaiyyətdən uzaq durur. Onu sahəvi konfranslarda görmək mümkün deyil, o, Çin televiziyasında heç vaxt canlı efirdə çıxış etməyib, foto və videolarının sayı isə olduqca azdır. Onun diqqət çəkməyən, dəbdəbəli parıltıdan uzaq görünüşü gənc çinli milyarderlərin bütöv bir nəslinə xas xüsusiyyətdir. Hazırda Çin, ABŞ istisna olmaqla, bu cür həddindən artıq varlı sahibkarları dünyanın istənilən ölkəsindən daha sürətlə yetişdirir.
Dünyanın ən varlı insanlarının sərvətini izləyən Hurun reytinqinin məlumatına görə, bu il Çində öz gücü ilə milyarder olmuş, yaşı 40-dan çox olmayan azı 29 nəfər var. Bu il 41 yaşını qeyd edəcək Lyan da nəzərə alındıqda, onların sayı 30-a çatır. Bu, bir il əvvəllə müqayisədə doqquz nəfər çoxdur.
Çinin yeni maqnatları əvvəlki nəsildən nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənirlər. Onlar daşınmaz əmlak spekulyasiyalarını və məmurlarla dəbdəbəli şam yeməklərini videooyunlara və yapon animesinə həsr olunan görüşlərə dəyişiblər. Bununla yanaşı, onlar qeyri-adi ideyaları böyük beynəlxalq biznes layihələrinə çevirməkdə ustadırlar və bunu əvvəllər görünməmiş sürətlə edirlər.
Çində həddindən artıq varlı insanların tarixi nisbətən qısadır. 1980-ci illərdə maqnatlar dövlət sistemindəki aktivlərdən faydalanmağı öyrəndilər. Çjan Juymin gəncliyində Mao dövrünün tələbə hərəkatında iştirak etmişdi. Daha sonra o, dövlətə məxsus Haier soyuducu zavoduna rəhbərlik etdi və onu dünyanın ən böyük məişət texnikası istehsalçısına çevirməyi bacardı. 1990-cı illərdə Çində daşınmaz əmlak bazarı formalaşmağa başlayanda milyarderlərin yeni dalğası meydana çıxdı. Onların arasında sonradan müflis olan Evergrande şirkətinin qurucusu Syu Czyain də var idi.
2000-ci illərin əvvəllərində BYD şirkətindən Van Çuanfu kimi sənayeçilər, şirkət ilkin olaraq akkumulyator istehsal edirdi, Çinin Ümumdünya Ticarət Təşkilatına qoşulması fonunda istehsal şirkətlərinin yeni dalğasını yaratdılar. Daha sonra, 2010-cu illərdə istehlakçı interneti Çinin texnologiya maqnatlarının ilk nəslini meydana çıxardı. Onların arasında elektron ticarət nəhəngi Alibaba-nın qurucusu Cek Ma və WeChat-ı yaradan Tencent şirkətindən Poni Ma da var idi. Hazırda yaşı 40-ı bir qədər keçən TikTok-un sahibi ByteDance-in və sürətli moda onlayn pərakəndə satış şirkəti Shein-in qurucuları sərvətlərini bir neçə il sonra qazandılar.
Çin maqnatlarının yeni nəsli fərqli yolla gedir. Hurun siyahısındakı gənc milyarderlərin üçdə ikisindən çoxu sərvətini istehlak malları və ya media sahəsində qazanıb. Yeddi nəfər videooyunlar sahəsində şirkət yaradıb, dörd nəfər isə çay və ya qəhvə biznesi qurub. Lyandan sonra ən varlı şəxs qeyri-adi dizaynı olan Labubu kuklalarını satan Pop Mart şirkətinin qurucusu Van Nin hesab olunur.
Gənc milyarderlər siyahısında yalnız üç nəfər sərvətini süni intellekt texnologiyaları hesabına qazanıb. Onlardan biri yaşından xeyli gənc görünən, Moonshot AI şirkətinin 34 yaşlı qurucusu Yan Jilindir. İyulun 17-də onun şirkəti yeni model təqdim edib. Ekspertlərin fikrincə, bu model ABŞ-ın aparıcı məhsulları ilə rəqabət apara bilər.
Eyni zamanda, reytinqdə daşınmaz əmlak sektorundan bir nəfər belə maqnat yoxdur. Son illərdə bu sahədə müşahidə olunan mürəkkəb dinamika nəzərə alındıqda, bu, tamamilə qanunauyğundur.
Çinin yeni milyarderlərinin qurduğu bizneslər əvvəlkindən xeyli qlobal xarakter daşıyır. Əvvəllər xarici bazarlara çıxmaq çinli sahibkarlardan on il və ya daha çox vaxt tələb edirdi. İndi vəziyyət fərqlidir. Çay şəbəkəsi Chagee-nin 33 yaşlı qurucusu Çjan Cüncze şirkəti 2017-ci ildə yaradıb və cəmi iki il sonra ilk xarici mağazasını açıb. Hazırda şirkətin səhmləri Nyu-Yorkda ticarət olunur və o, doqquz ölkədə fəaliyyət göstərir.
Yeni maqnatların xarici bazarlardan güclü asılılığı qismən ölkə daxilində istehlak xərclərinin azalmasını əks etdirir. 39 yaşlı Yuy Haonun qurduğu istehlak elektronikası brendi Dreame-in gəlirlərinin təxminən 80%-i xarici satışların payına düşür. Kompakt və suya davamlı kameralar istehsal edən Insta360 da demək olar ki, eyni dərəcədə xarici tələbdən asılıdır. Ötən il Pop Mart Çin xaricindəki satışlardan 2 milyard dollardan çox gəlir əldə edib. Bu, ümumi satışların təxminən 40%-nə bərabərdir. Chagee-nin Çindəki satışları azalıb, xarici bazarlarda isə inamla artır.
İşə münasibət də dəyişib. Təxminən son on il ərzində Çinin biznes mədəniyyətinin mübahisəli elementlərindən biri “996” adlanan rejim idi. Bu, həftədə altı gün səhər saat 9-dan axşam saat 9-a qədər işləməyi nəzərdə tuturdu. Bu ideyanı Alibaba-dan Cek Ma fəal şəkildə təbliğ edirdi, tezliklə ölkənin digər iri texnologiya şirkətləri də bu rejimi tətbiq etməyə başladılar.
Digər elektron ticarət platforması Pinduoduo-da həddindən artıq iş yükü faciəli hadisələrə səbəb olmuşdu. Gənc əməkdaşlar o qədər yorulurdular ki, onların sağlamlığı ciddi şəkildə zərər görürdü. Hətta evə gedərkən ölüm hallarının baş verdiyi də qeydə alınmışdı.
Çinin yeni sahibkarları isə əksinə, daha rahat idarəetmə tərzinə üstünlük verirlər. Onların bir çoxu iş vaxtına nisbətən çevik yanaşır. Oyun şirkəti miHoYo-nun həmtəsisçisi, 39 yaşlı milyarder Lyu Vey iş yerində daimi iştirak kultundan imtina edib. Onun rəhbərliyi altında şirkət “xoşbəxt iş, dayanıqlı artım” adlandırdığı yanaşmanı tətbiq edir. Bu modeldə psixi sağlamlıq prioritet sayılır. Bununla belə, bu yaxınlarda şirkətin əməkdaşlarından biri də həddindən artıq yorğunluqla bağlı ağırlaşmalar nəticəsində vəfat edib. Bu hadisə kök salmış mədəni normaları dəyişdirməyin nə qədər çətin olduğunu göstərir.
Məlumatlara görə, DeepSeek-dən Lyan bildirib ki, insan beyni gün ərzində yalnız 6–8 saat diqqətini cəmləyə bilər, həddindən artıq iş isə səhvlərə gətirib çıxarır.
“Dünyada hamıdan daha çox işləməyə hazır olmaq son otuz ildə Çin iqtisadiyyatını yaradan əsas amil olub”, deyə bu yaxınlarda perspektivli istehlak brendlərindən birinə baş çəkən və gördüklərindən narazı qalan birbaşa investisiyalar sahəsində çalışan investor etiraz edir.
Bəziləri Çinin gənc qurucularının işə nisbətən rahat yanaşmasını onların daha komfortlu şəraitdə böyüməsi ilə izah edirlər. Əvvəlki maqnatların ölkədəki siyasi və iqtisadi sarsıntılar fonunda yaşamaq uğrunda mübarizə haqqında hekayələri artıq keçmişdə qalıb.
Gənc çinli milyarderlər arasında yalnız Lyan və Chagee-dən Çjan yoxsulluğun nə olduğunu bilirlər. Onlar çətin şəraitdə böyüyüblər. miHoYo-nun üç qurucusu yapon cizgi filmlərinə ortaq maraqları sayəsində tanış olub və bu həvəsi həyatlarının əsas işinə çeviriblər. Onlar oyunlara və komikslərə sevgilərini ifadə edən bir şirkət yaradıblar. MiniMax süni intellekt laboratoriyasının qurucusu isə çoxistifadəçili Dota 2 oyununa o qədər aludədir ki, əməkdaşları zarafatla onu oyundakı personajlardan birinin şərəfinə “IO” adlandırıblar.
Varlanmaq risk etmək deməkdir
Çinin gənc milyarderləri üçün hər şey göründüyü qədər problemsiz deyil. Son bir neçə ildə Çin hökuməti ilə ölkənin ən varlı insanları arasındakı münasibətlər nəzərəçarpacaq dərəcədə pisləşib.
Əvvəlki nəslin maqnatları vaxtilə özlərini dövlət quruculuğu layihəsinin bir hissəsi hesab edirdilər. Pik dövründə Çin ÜDM-nin dörddə birinə qədərini təmin edən daşınmaz əmlak sektoru özəl sahibkarlarla yerli məmurların birgə səylərinin nəticəsi idi. Cek Ma Çinin rəqəmsal iqtisadiyyatının formalaşmasında mühüm rol oynamışdı.
Lakin indi mərkəzi hökumət bu sahələrdəki bir çox tanınmış simanı cəzalandırır. Daşınmaz əmlak sektorundakı borc vəsaitlərinin əhəmiyyətli hissəsi sistemdən çıxarılıb. Cek Ma 2020-ci ildə tənzimləyiciləri tənqid etdikdən sonra onun biznes imperiyası dövlət təzyiqi ilə üzləşib. Çin Sədri Si Cinpin “ümumi rifah” şüarı altında bərabərsizliyi azaltmağa çalışır.
2021-ci ildə qablaşdırılmış su istehsalçısı Nongfu şirkətinin 71 yaşlı qurucusu Çjun Şanşanın sərvəti təxminən 100 milyard dollara çatmışdı. O vaxtdan bəri heç kim bu həddə yaxınlaşa bilməyib. Səhmlərin ucuzlaşması nəticəsində sərvəti təxminən 39 milyard dollara düşən Çjun özü də həmin səviyyədən xeyli uzaqlaşıb.
Cek Manın sərvəti hazırda 2021-ci ildəki pik səviyyəsinin təxminən beşdə birinə bərabərdir. İnternet sənayesinin digər liderləri də oxşar itkilərlə üzləşiblər. Bununla belə, onların vəziyyəti daşınmaz əmlak bazarının böyük oyunçuları ilə müqayisədə daha az dramatik olub. Həmin şəxslərdən bəziləri hətta saxlanılıb.
Belə mühit Çinin gənc milyarderləri arasında məyusluq hissi yaradıb. Sian Ciaotun-Liverpool Universitetindən Stiven Hayın sözlərinə görə, onların bir çoxu sənaye siyasətinin formalaşdırılmasında iştirak etmək istəyir, lakin bunun üçün çox az imkan əldə edirlər.
Onların qlobal ambisiyaları Çin ilə ABŞ arasındakı münasibətlərin pisləşməsi fonunda onları daha həssas vəziyyətə salır. Digər süni intellekt şirkəti Manus-un 33 yaşlı qurucusu Syao Hun Çin hökuməti onun şirkətini ABŞ texnologiya nəhəngi Meta-ya satmasına mane olmasaydı, bu ilin əvvəlində milyarder ola bilərdi.
Hurun-dan Rupert Huqeverfin sözlərinə görə, bu sahibkarlar daim təhlükə hiss edirlər. Həm Çində, həm də ABŞ-da siyasətin kəskin dəyişməsi onların biznesinə zərər vura bilər. Ekspertin fikrincə, çox güman ki, onlar məhz buna görə kölgədə qalmağa çalışırlar. Belə olduqda dayanıqlılığı qorumaq şansları daha yüksək olur.
Çinin gənc milyarderlərinin əksəriyyəti media ilə əlaqədən prinsipial şəkildə yayınır. Onlardan heç biri The Economist-ə müsahibə verməyə razı olmayıb, bir çoxu Çin jurnalistləri ilə də ünsiyyət qurmur.
Nəticədə özünəməxsus biznesmen nəsli formalaşıb. Bu nəsil qlobal bazara maksimum dərəcədə istiqamətlənib, bununla yanaşı, müasir Çin tarixinin ən qapalı və müəmmalı qruplarından biri olaraq qalır.
