2023-cü ildə vəfat edən Berkshire Hathaway-in keçmiş vitse-sədri Çarli Manqer hesab edirdi ki, investorlar sərt reallığa hazır olmalıdırlar: portfelinizin 50% dəyər itirməsinə dözə bilmirsinizsə, investisiyada müstəsna nəticələr əldə etmək çox çətin olacaq.
Bir çox insan sərvətə daha asan yolla çatmağa ümid etsə də, Manqerin bu qaydası uzunmüddətli səhm investisiyalarına ciddi yanaşan hər kəs üçün həm ən sadə, həm də ən çətin sınaqlardan biri olaraq qalır.
Qalibləri uduzanlardan ayıran 50%-lik eniş testi
“Demək olar ki, əgər əsrdə iki və ya üç dəfə bazar qiymətlərinin 50% düşməsinə sakitliklə reaksiya verməyə hazır deyilsinizsə, adi səhm sahibi olmağa uyğun deyilsiniz və əldə edəcəyiniz orta nəticəyə layiqsiniz”, – Manqer 2009-cu ildə BBC-yə müsahibəsində demişdi.
Belə böyük eniş sırf nəzəri risk deyil. 2008-ci il maliyyə böhranı zamanı Berkshire Hathaway səhmləri də dəyərinin yarıdan çoxunu itirmişdi. Eyni aqibətlə bir çox digər yüksək keyfiyyətli şirkətlərin səhmləri də üzləşmişdi.
“50%-lik eniş xoş deyil, amma investisiyanın bir hissəsidir. Real artımı görəcək qədər uzun müddət bazarda qalmaq istəyirsinizsə, çətin dövrlərdə də mövqeyinizi qoruya bilməlisiniz”, – sertifikatlı maliyyə planlaşdırıcısı və 11 Financial şirkətinin baş direktoru Teylor Kovar bildirib.
Daha az risk qəbul edən investorlar sabitlik üçün diversifikasiya edilmiş istiqraz fondlarını, yüksək gəlirli əmanət hesablarını və ya depozit sertifikatlarını nəzərdən keçirə bilərlər.
Qayda sadədir, amma investorları xüsusilə panikanın hökm sürdüyü bazarlarda öz real risk dözümlülüyü ilə üz-üzə qoyur.
Niyə bir çox investor Manqerin sərt standartından keçə bilmir?
Tarix göstərir ki, hətta bazarın ən güclü şirkətlərinin səhmləri də dərin enişlər yaşayıb.
“Berkshire Hathaway, Amazon, Apple – onların hamısı müəyyən mərhələdə 50%-lik enişlə üzləşiblər. Bu, onların pis investisiya olduğu demək deyil. Sadəcə bazar tsikllərdən keçir”, – Kovar bildirib.
Bununla belə, investorların əksəriyyəti məhz belə enişlər zamanı səhmləri satır, zərəri reallaşdırır və sonrakı bərpadan kənarda qalır. Manqerin əsas fikri bundan ibarət idi: uğurlu investisiya müvəqqəti ağrıya dözməyi, fundamental göstəricilərə inanmağı və dəyişkənliyin təsiri altında bazardan çıxmamağı tələb edir.
“Heç bir ayrı-ayrı investisiyanın bütün planı poza bilməyəcəyinə əmin olun. Müəyyən likvidlik saxlayın ki, pis vaxtda satmağa məcbur olmayasınız. Və bazarda güclü dalğalanmalar başlamazdan əvvəl planınız hazır olsun”, – Kovar deyib.
Kovarın sözlərinə görə, davranış maliyyəsi sahəsindəki yanaşmalar da bazar xəbərləri qorxuducu olmağa başlayanda investorlara vəziyyətə daha soyuqqanlı baxmağa kömək edə bilər. O həmçinin qeyd edir ki, enişi gözləyib keçmək və ya zərəri qəbul edib mövqedən çıxmaq qərarı yenə də şirkətin fundamental göstəricilərindən asılıdır.
“Əgər şirkətin rəhbərliyi hələ də güclüdürsə, balansı sağlamdırsa və uzunmüddətli potensialı qalırsa, eniş alış imkanı ola bilər. Amma fundamental olaraq nəsə dəyişibsə, mövqedən çıxmağın vaxtı çata bilər”, – Kovar bildirib.
Səhmləri aşağı qiymətdən satmaq məcburiyyətində qalmamaq üçün investorların maliyyə məsləhətçisi ilə risk, portfelin ölçüsü, diversifikasiya və fövqəladə vəziyyətlər üçün nağd vəsait ehtiyacı barədə mütəmadi danışması tövsiyə olunur.
Həddindən artıq ehtiyatlı olmağın qiyməti
Bir çox investor bazar dəyişkənliyindən çəkinərək səhmlər əvəzinə daha təhlükəsiz aktivlərə üstünlük verir. Lakin uzunmüddətli perspektivdə həddindən artıq ehtiyatlılıq sərvət yaratmaq imkanlarını zəiflədə bilər.
Manqer məhz buna diqqət çəkirdi: enişlərə dözə bilməyən investorlar çox vaxt inflyasiyanı üstələməyə və ya əhəmiyyətli uzunmüddətli sərvət yaratmağa kifayət etməyən gəlirlərlə kifayətlənirlər.
Təhlükəsiz yanaşma sizi qısamüddətli itkilərdən qoruya bilər, amma eyni zamanda orta nəticələrlə kifayətlənməyə və bazarın ən böyük bərpa dalğalarını qaçırmağa səbəb ola bilər.
Manqerin 50%-lik eniş qaydası sadəcə bazarla bağlı müdrik fikir deyil. Bu, emosional qərarlar verən investorları intizamlı şəkildə sərvət yaradan investorlardan ayıran ciddi psixoloji sınaqdır. Tarixən hətta ən yaxşı şirkətlərin səhmləri də böyük enişlər yaşayıb və mövqelərini qoruyub saxlayan investorlar sonrakı yüksəlişlərdən faydalanıblar.
Bazar təlatümlərinə əvvəlcədən hazırlaşan və emosional dözümlülük formalaşdıran investorlar qaçılmaz eniş dövrlərini daha yaxşı idarə edə və uzunmüddətli artım imkanlarından yararlana bilərlər.
