Bəzi qrafiklər baş verənləri onlarla proqnoz kitabından daha yaxşı izah edir. Məsələn, yuxarıdakı qrafik kimi.
Bu, 1950-ci ildən bəri Avropada demoqrafik yükün strukturudur. 1950-ci ildə əmək qabiliyyətli yaşda olan hər 100 nəfərə 41 uşaq və 12 yaşlı düşürdü. 2023-cü ildə isə bu göstərici 24 uşaq və 31 yaşlı olub. Ümumi yük demək olar ki, dəyişməyib: o vaxt 53 asılı şəxs idisə, indi 55-dir. Dəyişən onun strukturudur.
Əvvəllər işləyən cəmiyyətin təmin etdiyi insanların böyük hissəsi hələ iqtisadiyyata daxil olmağa hazırlaşırdı. İndi isə asılı əhalinin getdikcə daha böyük hissəsi, əksinə, iqtisadi fəaliyyətdən çıxır. Bu dəyişiklik bizim “normal həyatın quruluşu” hesab etdiyimiz demək olar ki, hər şeyin söykəndiyi modelin dəyişdiyini göstərir.
Sivilizasiyamız insanların daimi axınına hesablanıb
Adət etdiyimiz institutların böyük hissəsi əhalinin artdığı, onunla birlikdə işçilərin, istehlakçıların, vergiödəyicilərinin, tələbələrin və mənzil alıcılarının sayının çoxaldığı dövrdə formalaşıb. Hər yeni nəsil əvvəlkini əvəz etmək və sistemin genişlənməsini davam etdirmək üçün kifayət qədər böyük olurdu.
Bu fərziyyənin üzərində düşündüyümüzdən də çox şey qurulub. Pensiya sisteminə növbəti nəsil işləyənlər, dövlətə yeni vergiödəyiciləri, tikinti sektoruna yeni ailələr və onların daha çox uşaqları, universitetlərə isə yeni tələbələr lazımdır. Hətta klassik korporativ struktur da demoqrafik piramidanı xatırladır: aşağıda geniş icraçı təbəqəsi, onun üzərində daha kiçik menecer qatı və lap yuxarıda çox az sayda rəhbər. Bu model yalnız aşağıdan daim kifayət qədər yeni insan gəldiyi müddətdə işləyir.
Amma insanların sayı azalır.
Burada əsas məsələ əhalinin ümumi sayının azalması deyil. İnsanların sayı 10% azalıb, məhsuldarlıq isə 30% artıbsa, cəmiyyət rahatlıqla daha zəngin ola bilər. Kritik məsələ nəsillərin nisbətidir. Əgər işdən çıxan 100 əməkdaşın yerinə 100 deyil, 70 yeni əməkdaş gəlirsə, iqtisadiyyatın öz mexanikası dəyişir.
İnsan qıt resursa çevrilir
Onilliklər boyu biznes ilk növbədə kapital uğrunda yarışıb: münasib qiymətə işçi qüvvəsi demək olar ki, həmişə tapılırdı. Yaşlanan cəmiyyətdə bu vəziyyət tərsinə çevrilir. Qıtlıq yaranan əsas resurs ixtisaslı insandır, daha dəqiq desək, bir rüb ərzində hazırlamaq mümkün olmayan mütəxəssis: mühəndis, həkim, texnoloq, proqramçı, müəllim və başqaları.
Bu baxımdan indiki süni intellekt dalğası adətən öyrəşdiyimiz qorxu çərçivəsindən fərqli görünür. Biz süni intellektin nə qədər iş yerini məhv edəcəyini soruşmağa öyrəşmişik. Yaşlanan dünya üçün isə əks sual daha vacibdir: süni intellekt sayəsində nə qədər iş yerini ümumiyyətlə doldurmaq lazım olmayacaq?
Əgər bu gün şirkətə min əməkdaş lazımdırsa, amma iyirmi ildən sonra uyğun mütəxəssislərin sayı xeyli azalacaqsa, onun iki yolu qalır: ya insanlar uğrunda sonsuz rəqabət aparmaq, ya da eyni işi 700 nəfərlə görməyi öyrənmək.
Belə iqtisadiyyatda robotlar və süni intellekt artıq bu gün belə insanın rəqibindən çox, onun yoxluğunu kompensasiya edən vasitəyə çevrilir. Hazırda texnologiyaların insanları işsiz qoyacağından qorxuruq. İyirmi ildən sonra isə, əksinə, kifayət qədər əmək və intellekt çatışmazlığını bağlamaq üçün avtomatlaşmanı lazım olan sürətlə aparıb-apara bilmədiyimizdən narahat ola bilərik.
Təkcə istehsal deyil, tələb də yaşlanır
Əhalinin yaşı istehlak strukturunu da müəyyən edir. Gənc insan təhsil, mənzil, mebel, avtomobil, uşaq məhsulları alır. Yaş artdıqca istehlak səbətində tibb, əczaçılıq, qulluq və maliyyə xidmətlərinin payı böyüyür. Buna görə yaşlanma yalnız pensiya problemi deyil, həm də tələbin bazarlar arasında nəhəng yenidən bölgüsüdür. Biznes üçün əsas sual artıq təkcə “bu gün bizim müştərimiz kimdir?” deyil, həm də “15 ildən sonra belə müştərilərdən nə qədər qalacaq?” olur.
Bunu ən yaxşı daşınmaz əmlak bazarı göstərir. İlk baxışdan məntiqli görünür: əhali azalırsa, mənzillər də ucuzlaşmalıdır. Amma əhalinin azalması ilə eyni vaxtda onun iri şəhərlərdə cəmləşməsi baş verir. Nəticədə kiçik şəhərlər boşalır, iri aqlomerasiyalarda mənzillər isə getdikcə daha əlçatmaz olur. Demoqrafiyanı coğrafiyadan ayırmaq mümkün deyil.
Kapital da insanlarla birlikdə yaşlanır
Toplanmış əsas aktivlər təbii olaraq daha yaşlı nəsillərin əlində cəmlənir. İnsanlar daha uzun yaşadıqca kapitalın növbəti nəslə keçməsi də gecikir. İnsan iyirmi yaşlarında işləməyə başlayır, amma ailə aktivlərinin əhəmiyyətli hissəsinə 60 yaşına yaxın sahib olur. Nəticədə uyğunsuzluq yaranır: bioloji baxımdan yeni nəsil çoxdan yetkindir, amma mülkiyyətin böyük hissəsi hələ də əvvəlki nəslin əlində qalır.
Bu, nəsillərarası qarşıdurmanın bir hissəsini “indiki gənclər düzgün deyil” tipli söhbətlərdən daha yaxşı izah edir. Əgər mənzil gəlirlərlə müqayisədə xeyli bahalaşıbsa, gəncin erkən yaşda ev almaqdan imtinası mütləq infantilizm deyil, bəzən dəyişmiş şərtlərə rasional reaksiyadır. Karyerada da eyni vəziyyət yaranır: insanlar peşəkar fəaliyyətdə daha uzun qaldıqca rəhbər vəzifələr daha gec boşalır və karyera pilləkəni karyera növbəsinə çevrilir. Gənc mütəxəssisin növbəti mərhələ üçün onillərlə gözləmək istəməməsi bəlkə də “nəsil mədəniyyəti” ilə deyil, sistemin artıq daha yavaş hərəkət etməsi ilə bağlıdır.
Yaşlanma siyasətə də gələcək
Əgər gənclərin payı azalır, yaşlılar isə həm daha çoxdur, həm də seçkilərdə daha intizamlı iştirak edirlərsə, orta seçici də yaşlanır. Bu isə siyasi çəkini pensiyalar, səhiyyə, sosial təminatlar, mənzilin qiyməti və yığımların qorunması kimi mövzulara keçirir. Bunun üçün heç bir sui-qəsd nəzəriyyəsinə ehtiyac yoxdur — sadə seçki riyaziyyatı kifayətdir.
Amma burada zaman üfüqləri arasında konflikt yaranır. Dövlət borcu, infrastruktur, təhsil və pensiya sistemi üzrə bugünkü qərarların nəticələrini onilliklər boyu daşıyacaq olanlar məhz bu gün siyasi çəkisi ən az olanlardır. Bu artıq demoqrafiyadan çox, institutların uzunmüddətli qərarlar qəbul etmək qabiliyyəti məsələsidir. Yaşlanan demokratiyalarda isə bu getdikcə çətinləşir.
Ən qiymətli resurs məhsuldar həyat olur
Vacib məqam: yaşlanma tənəzzül demək deyil.
Əsas sual insanın neçə yaşında olması yox, nə qədər müddət sağlam, öyrənə bilən və iqtisadi baxımdan aktiv qalmasıdır. Sağlam 70 yaşlı mühəndislə daimi qulluğa ehtiyacı olan 70 yaşlı insan iqtisadiyyat üçün tamamilə fərqli iki vəziyyətdir. Buna görə səhiyyə gözlənilmədən təkcə sosial xərc maddəsi yox, məhsuldarlığın əsas infrastruktur elementinə çevrilir.
Təhsildə də eyni məntiq işləyir. Əgər peşəkar həyat 50 il davam edirsə, “20 yaşında bir peşə əldə et və pensiyaya qədər onunla işləy” modeli dağılır. Hamını yeni və gənc nəsillə əvəz etmək də mümkün deyil, çünki həmin nəsil sadəcə kifayət qədər böyük deyil. Deməli, insanları 40, 50 və 60 yaşlarında yenidən öyrətmək artıq xoş niyyət deyil, iqtisadi zərurətdir.
Biznes artım formulunu dəyişməli olacaq
XX əsrdə biznesin böyüməsi demək olar ki, avtomatik olaraq ştatın böyüməsi demək idi: daha çox müştəri daha çox əməliyyat, daha çox əməliyyat isə daha çox əməkdaş deməkdir. İnsan əməyinin bahalı və qıt olduğu iqtisadiyyatda isə başqa model üstünlük qazanır: əməkdaş sayı demək olar ki, dəyişmədən daha çox müştəriyə xidmət etmək.
Buna görə süni intellekt, avtomatlaşdırma, proseslərin standartlaşdırılması, tibbi sığorta və biliklərin idarə olunması artıq sadəcə marjanı bir qədər artırmaq vasitəsi deyil. Onlar ümumiyyətlə miqyaslana bilməyin şərtinə çevrilir.
Ayrı bir məsələ biliklərin qorunmasıdır. Böyük yaş qrupu peşədən çıxanda şirkət təkcə əməkdaşlarını deyil, illərlə yığılmış təcrübəni də itirir. Niyə məhsul məhz belə qurulub? Niyə bu müştəri üçün istisna tətbiq olunur? Niyə on il əvvəl məhz bu arxitektura qərarı qəbul edilib? Çox vaxt cavab yalnız bir neçə insanın yaddaşında olur. Buna görə korporativ yaddaş — sənədləşmə, bilik bazaları və onlarla işləyən süni intellekt alətləri — kritik infrastruktura çevrilir.
İnsan sayının artımından məhsuldarlığın artımına
Bütün bunlar hökm deyil: dünya yoxsullaşa bilər, amma mütləq yoxsullaşmalı deyil. Sadəcə başqa modelə keçir.
Yeni formula təxminən belə səslənə bilər:
az işçi → insan vaxtı daha bahalı → daha çox avtomatlaşdırma → daha yüksək məhsuldarlıq.
Bu məntiqdə biznesin üstünlüyü daha az insanla daha çox iş görə bilməkdir. Dövlətin üstünlüyü insanı daha uzun müddət sağlam və məhsuldar saxlamaqdır. Təhsilin vəzifəsi insanı həyat boyu dəfələrlə yenidən hazırlamaqdır. Texnologiyanın rolu isə fiziki olaraq insan çatışmayan sahələrdə insan əməyinə qənaət etməkdir.
Bu prizmadan baxanda süni intellekt, robotlaşma, mütəxəssislər uğrunda mübarizə, miqrasiya, səhiyyə xərclərinin artması, pensiya islahatları və mənzilin əlçatanlığı böhranı artıq bir-birindən ayrı mövzular kimi görünmür. Hamısı eyni yavaş dəyişiklik fonunda baş verir.
Burada konkret olaraq nəyin bahalaşdığını dəqiqləşdirmək vacibdir.
Qıt olan ümumiyyətlə insan deyil, onun gördüyü işin müəyyən hissəsidir. Qaydaya salına bilən və sorğu əsasında təkrar istehsal olunan hər işi gec-tez maşın üzərinə götürəcək. Və bu yaxşıdır, çünki həmin işlər üçün onsuz da kifayət qədər insan olmayacaq.
Amma başqa növ iş də var: hələ mövcud olmayan layihəni illərlə daşımaq, öz qərarlarına inanmaq, potensial görürsənsə yarımçıq qalan işi yenidən qaldırmaq. Zaman boyunca məna daşımaq — reputasiya, etibar, institut qurmaq. Bunlar sorğu əsasında generasiya edilmir, yetişdirilir. İnsan vaxtı nə qədər qıtlaşırsa, onu məhz belə işlər üçün qorumağın nə qədər vacib olduğu daha aydın görünür.
Biz hər yeni nəslin əvvəlkindən daha böyük olduğu dünyada yaşamağı çox yaxşı bacarırıq. Amma vəziyyət tam əksinə çevriləndə iqtisadiyyatın, şirkətlərin və dövlətin necə işləməli olduğunu demək olar ki, bilmirik.
Demoqrafiya yavaş dəyişir və məhz təhlükə də bundadır. Dəyişiklik hamıya aydın görünəndə onu sürətlə düzəltmək artıq mümkün olmur: 20 ildən sonra əmək bazarına çıxacaq insan əvvəlcə doğulmalıdır.
Buna görə yaxın onilliklərin əsas sualı bəlkə də “Yer üzündə neçə insan qalacaq?” deyil.
Əsas sual budur: insanın qıt resursa çevrildiyi dünyanı necə qurmaq lazımdır?
