2014-cü ilin əvvəlinə 28 ölkəni əhatə edən və əhalisi 509 milyondan çox olan Avropa İttifaqı dünyanın ən böyük iqtisadi və siyasi inteqrasiya birliyi və müasir dünya iqtisadiyyatının liderlərindən biridir.Ötən əsrin ortalarından başlayaraq, ABŞ, Yaponiya və Çin ilə rəqabət aparan, iqtisadi cəhətdən güclü bir mərkəz kimi əAvropa İttifaqının dünya iqtisadiyyatındakı çəkisi də artmaqdadır.
Son dönəmlər baş verən böhrana baxmayaraq Avropa dünya iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətini itirmir. İnkişaf etmiş yüksək sənaye, etibarlı bank sistemi, yüksək texnologiyalı məhsulların böyük bir hissəsinin istehsalı, tədqiqat və inkişaf sahəsində uzunmüddətli starteji siyasətin aparılması və əksər Aİ ölkələrinin dünya iqtisadiyyatındakı yüksək rəqabət qabiliyyəti ilə birlik mövqeyini qoruyub saxlamışdır. Həmçinin, üzv ölkələrində əhalinin rifah səviyyəsi, şəffaf iqtisadi mühitin yaradılmasıyla investisiyaların cəlbi də buna təkan vermişdir. ABŞ, Yaponiya və Çinlə rəqabətdə bir çox aspektlərdə statistik baxımından öndədir.
İkinci Dünya müharibəsində (Qərbi Avropa) ittifaqın iqtisadiyyatı (nizamı) dağıldı. Yenidən bərpa olunmaq üçün birlik (iqtisadiyyatın) inteqrasiya yolunu seçdi. Bu yol və seçim birliyi tədricən ayağa qaldırdı və yenidən dünya nəhəngləri arasında çəkili yerini qazandırdı.
Avropa İttifaqının iqtisadiyyatı Avropa İttifaqına (AB) üzv dövlətlərin birgə iqtisadiyyatıdır. Nominal baxımdan dünyada ABŞ-dan sonra ikinci, alıcılıq gücü bərabərliyinə görə isə Çin və ABŞ-dan sonra üçüncü ən böyük iqtisadiyyatdır. Avropa İttifaqının ÜDM-nin 2025-ci ildə 19,99 trilyon dollar (nominal) və ya 29,18 trilyon dollar (PPP) olduğu təxmin edilir ki, bu da qlobal iqtisadiyyatın təxminən altıda birini təşkil edir. Almaniya, Fransa və İtaliya Avropa İttifaqının üç ən böyük iqtisadiyyatıdır və AB-nin ümumi ÜDM-nin təxminən 51,9%-ni təşkil edir. Almaniyanın 23,7%-i, Fransanın 16,1%-i və İtaliyanın 12,1%-i paya malikdir. 2023-cü ildə Avropa İttifaqının (Aİ) sosial rifah xərcləri ümumilikdə ÜDM-nin 26,8%-ni təşkil etmişdir.
Aİ-nin ümumi bank aktivləri 38 trilyon dollardan çoxdur, Fransa Avropanın ümumi bank aktivlərinin 26%-ni (10 trilyon dollar), Almaniyanın 18%-ni (7 trilyon dollar) və İtaliyanın 8%-ni (3 trilyon dollar) təşkil edir. Aİ-də idarə olunan qlobal aktivlər 12 trilyon dollardan çoxdur. Avro, ABŞ dollarından sonra dünyada ikinci ən böyük ehtiyat valyutası və ən çox ticarət edilən ikinci valyutadır. Avro, 27 üzvünün 20-si tərəfindən istifadə olunur, ümumilikdə, 26 ölkədə, avrozonada və rəsmi və ya de-fakto altı digər Avropa ölkəsində rəsmi valyutadır. Bir region olaraq, Aİ iqtisadiyyat sahəsində dünyada ikinci ən çox Nobel mükafatı laureatı yetişdirib.
Kənd Təsərrüfatı
Almaniyanın Reynqau şərab bölgəsi. Almaniya AB-nin ikinci ən böyük kənd təsərrüfatı məhsulları ixracatçısı və dünyada dördüncü ən böyük ixracatçısıdır. Kənd təsərrüfatı sektoru Avropa Birliyindən Ümumi Kənd Təsərrüfatı Siyasəti (CAP) şəklində subsidiyalar tərəfindən dəstəklənir. 2013-cü ildə bu, AB-nin ümumi xərclərinin təxminən 45 milyard avrosunu (148 milyard avroluq ümumi büdcənin 33%-dən azını) təşkil edirdi. 1985-ci ildə Aİ büdcəsinin təxminən 70%-i kənd təsərrüfatına xərclənmişdi. 2011-ci ildə fermerlərə birbaşa yardım və bazarla bağlı xərclər büdcənin yalnız 30%-ni, kənd təsərrüfatının inkişafına xərclər isə 11%-ni təşkil edirdi. 2011-ci ilə qədər CAP-da, onun maliyyələşdirilməsində və dizaynında islahatlar davam etdirildikcə, birbaşa dəstəyin 90%-i ticarəti təhrif etməyən (istehsalla əlaqəli olmayan) hala gəlmişdi.
Təbii sərvətlər
Avropa Birliyində uran, kömür, neft və təbii qaz ehtiyatları var. Avropa Birliyində, əsasən Şimal dənizinin neft yataqlarında altı neft istehsalçısı var. Avropa Birliyinin üzvü olduğu dövrdə Birləşmiş Krallıq ən böyük istehsalçı idi; Danimarka, Almaniya, İtaliya, Rumıniya və Hollandiya neft istehsal edir. Avropa Birliyi 2019-cu ildə 19,8 milyon ton neft ekvivalenti (Mtoe) xam neft istehsal edib. Aİ ən böyük neft istehlakçılarından biridir və istehsal edə biləcəyindən daha çox neft istehlak edir. 2019-cu ildə təxminən 350 Mtoe neft istehlak edərək neftin 96,8%-ni idxal edib. Ən böyük təchizatçılar Rusiya, İraq, Nigeriya, Səudiyyə Ərəbistanı, Qazaxıstan və Norveçdir. Nəqliyyat 2019-cu ildə 66,1% ilə ən böyük neft istehlakçısıdır.
İri Şirkətlər
Avropa İttifaqı dünyanın ən böyük, aparıcı və çoxmillətli şirkətlərinin bir çoxunun yarandığı və onun qlobal qərargahının yerləşdiyi yerdir. Öz sənayesi/sektoru daxilində dünyada birinci yerdə olan tanınmış şirkətlər, məsələn, gəlirlərinə görə dünyada iki ən böyük maliyyə xidməti təminatçısı olan Allianz və AXA; gəlirlərinə görə dünyanın ən böyük reklam agentlikləri olan WPP plc və Publicis; dünyanın ən böyük mantar emalı və mantar istehsalçısı olan Amorim; dünyanın ən böyük polad şirkəti olan ArcelorMittal; dünyanın ən böyük moda qrupu olan Christian Dior SE və dünyanın ikinci ən böyük moda qrupu olan Inditex; süd məhsulları bazarında dünya lideri olan Groupe Danone var.
Əmək bazarı
2023-cü ildə AB işsizlik səviyyəsi 6,1% təşkil etmişdir. Avrozonada işsizlik səviyyəsi 6,6% təşkil etmişdir. Üzv dövlətlər arasında ən aşağı işsizlik səviyyəsi Çexiya Respublikasında (2019-cu ildə 2,0%), Polşada (2023-cü ildə 2,8%) və Almaniyada (2019-cu ildə 3,0%), ən yüksək isə Yunanıstanda (2013-cü ildə 27,8%) və İspaniyada (2012-ci ildə 24,8%) qeydə alınmışdır.
Ticarət
Avropa Birliyi-Merkosur Azad Ticarət Sazişi dünyanın ən böyük azad ticarət zonalarından birini təşkil edəcək. Avropa Birliyi dünyanın ən böyük ixracatçısıdır və 2008-ci ilə qədər ən böyük mal və xidmət idxalçısıdır. Üzv dövlətlər arasında daxili ticarətə tariflər və sərhəd nəzarəti kimi ticarət maneələrinin aradan qaldırılması kömək edir. Avrozonada ticarətə əksər üzvlər arasında heç bir valyuta fərqinin olmaması kömək edir.
ALİYƏ NURUYEVA
