Daniel Kanemana qədər alimlər insanların yalnız rasional davrandığını düşünürdülər. Lakin o, bu nəzəriyyənin qəti tənqidçisi idi. Onilliklərini eksperimentlərə sərf edən Kaneman beynin qərəzli olduğunu, insanların isə koqnitiv təhriflərə məruz qaldığını sübut edə bildi.
1969-cu ildə Daniel Kaneman Yəhudi Universitetində tələbə olarkən Amos Tverski ilə dostlaşdı. Onlar təxminən 30 il ərzində insan düşüncəsinin irrasional olduğunu göstərən eksperimentlər apardılar. Kaneman və Tverski davranış iqtisadiyyatının və perspektivlər nəzəriyyəsinin əsasını qoyaraq insanların seçimlərini subyektiv qavrayış əsasında etdiklərini ilk dəfə irəli sürdülər.
2002-ci ildə Kaneman iqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatını alan ilk psixoloq oldu. Tverski altı il əvvəl vəfat etdiyinə görə o, mükafatı həmkarı ilə bölüşə bilmədi. Bununla belə, alim onların bütün birgə kəşflərini “Yavaş düşün… tez qərar ver” kitabında topladı. 2011-ci ildə bu əsər The New York Times nəşrinin versiyasına görə bestseller oldu. Nəşrin şərhçisi Devid Bruks isə bildirdi ki, kitab “hətta yüz illər sonra da xatırlanacaq”.
Daniel Kaneman 27 mart 2024-cü ildə 90 yaşında vəfat edib. Lakin onun əsərləri milyonlarla tirajla nəşr olunmağa davam edir, koqnitiv təhriflər mövzusuna maraq isə getdikcə artır. Beynimizin iki sistemi və onların hansı hallarda səhvə yol verdiyi barədə danışırıq.
Sistem 1 və Sistem 2
“Sistem 1” və “Sistem 2” terminlərini ilk dəfə psixoloqlar Keyt Stanoviç və Riçard Uest təklif ediblər. Kaneman isə “Yavaş düşün… tez qərar ver” kitabında iki fərqli düşüncə mexanizmini izah etmək üçün bu anlayışları əsas götürüb.
Sistem 1 sürətli, avtomatik və intuitiv düşüncəyə cavabdehdir. Bu sistem aşağıdakı hallarda işə düşür:
- obyektin nə qədər uzaqda yerləşdiyini müəyyən etdikdə;
- qəfil səsə reaksiya verdikdə;
- həmsöhbətimizin səsində düşmənçilik hiss etdikdə;
- sadə məsələyə cavab verdikdə, məsələn, 2 + 2 = 4;
- reklam lövhəsindəki yazını oxuduqda.
“Sistem 1-in cavabdeh olduğu bəzi hərəkətlər tamamilə qeyri-iradidir. Məsələn, siz yüksək səsə və ya ana dilinizdə deyilən sadə ifadəyə məhəl qoymaya bilməzsiniz. <…> Çeynəmək kimi digər hərəkətlərə nəzarət edə bilərik, lakin onları avtopilot rejimində yerinə yetirməyə üstünlük veririk”, – Kaneman yazır.
Sistem 2 yavaş və şüurlu düşüncəyə cavabdehdir. O, əqli səy və diqqət tələb edən fəaliyyət zamanı işə düşür. Məsələn, aşağıdakı hallarda:
- səs-küylü otaqda konkret bir insanın səsinə diqqət yetirdikdə;
- izdihamın içində saçları ağarmış qadını axtardıqda;
- davranışımızın vəziyyətə uyğun olub-olmadığına nəzarət etdikdə;
- müxtəlif istehsalçıların eyni məhsullarının qiymətlərini müqayisə etdikdə;
- vergi bəyannaməsini doldurduqda.
“Diqqət büdcəmiz məhduddur və onun hüdudlarından kənara çıxmağa çalışsaq, heç nə alınmayacaq, – Daniel bildirir. – Eyni vaxtda bir neçə işlə yalnız həmin işlər asan olduqda və diqqət tələb etmədikdə məşğul olmaq mümkündür. Buna görə boş magistral yolda avtomobil idarə edərkən yanınızda oturan sərnişinlə rahatlıqla danışa bilərsiniz. Lakin sıx yol hərəkəti şəraitində maşını yaxşı idarə etməklə yanaşı, eyni vaxtda 17-ni 24-ə vurmaq çətin ki, mümkün olsun. Bunu etməyə çalışmasanız, daha yaxşıdır”.
Hər hansı tapşırıq bütün diqqətimizi tutduqda “kor nöqtələr” adlandırılan hallar yaranır. Kaneman Kristofer Şabri və Daniel Saymonsun apardıqları eksperimentə istinad edir. Onlar sınaq iştirakçılarına basketbol matçını göstərərək digər komandaya diqqət yetirmədən ağ köynəkli oyunçuların neçə ötürmə etdiyini saymağı tapşırıblar.
Məsələnin hiyləsi onda idi ki, oyunun ortasında meydana qorilla kostyumu geyinmiş qadın çıxırdı. Bu, kifayət qədər qeyri-adi hadisə idi. Lakin matçı izləyən bir neçə min insanın yarısı ötürmələri saymaqla məşğul olduğu üçün heç bir qeyri-adi hal görməmişdi.
Sistemlər necə qarşılıqlı fəaliyyət göstərir?
Həyatımızdakı hadisələrin əksəriyyətinə Sistem 1 reaksiya verir. O, fasiləsiz olaraq təəssüratlar, niyyətlər və hisslər yaradır, sonra onları Sistem 2-yə göndərir. Əksər hallarda Sistem 2, Sistem 1-in təkliflərini dəyişiklik etmədən qəbul edir. Onun dəstəyi ilə təəssüratlar və emosiyalar inanclara, impulslar isə hərəkətlərə çevrilir.
Lakin Sistem 1 çətinliklə qarşılaşdıqda Sistem 2-ni köməyə çağırır. Məsələn, 17-ni 24-ə vurmaq lazım gəldikdə.
“Sistem 2, həmçinin Sistem 1-in dünya modelini pozan hadisə baş verdikdə, başqa sözlə, bizi nə isə təəccübləndirdikdə işə düşür. Belə anlarda diqqətimizi cəmləyir, baş verənləri izah edə biləcək məlumatları axtarmağa və xatırlamağa başlayırıq”, – Kaneman yazır.
Sistem 2 davranışımıza da nəzarət edir. Məhz onun sayəsində qəzəbli olduğumuz zaman nəzakətli, gecə yolda avtomobil idarə etdiyimiz zaman isə ayıq-sayıq qala bilirik.
“Sistem 1 və Sistem 2 arasındakı əmək bölgüsü bizi məhsuldar edir. Çox vaxt bu sxem düzgün işləyir, çünki Sistem 1-in qısamüddətli proqnozları və çağırışlara reaksiyaları sürətlidir və adətən vəziyyətə uyğundur”, – Daniel yazır.
Lakin o qeyd edir ki, Sistem 1 məntiq və statistikanı yaxşı anlamadığı üçün sistematik səhvlərə meyillidir. Problem ondadır ki, onu “söndürmək” mümkün deyil. Buna görə də Sistem 2, Sistem 1-in impulslarını cilovlamağa çalışdıqda beynimizdəki bu “iki kiçik agent” arasında tez-tez münaqişə yaranır.
Beş əsas koqnitiv səhv
Bəzən Sistem 2, Sistem 1-dən aldığı məlumatı yoxlamadan həqiqət kimi qəbul edir. Nəticədə koqnitiv təhriflər, yəni beynimizin özünəməxsus xətaları yaranır. Bu təhriflər bir tərəfdən daha sürətli reaksiya verməyə və nəticə çıxarmağa kömək edir, digər tərəfdən isə yanlış qərarlar qəbul etməyimizə səbəb olur.
Yüzdən çox koqnitiv təhrif mövcuddur. Kaneman “Yavaş düşün… tez qərar ver” kitabında aşağıdakı təhrifləri fərqləndirir.
Lövbər effekti və ya bağlanma effekti
Qərar qəbul edərkən ilk təəssüratı həddindən artıq qiymətləndirməyə meyilliyik. Buna görə də mühakimələrimizdə çox vaxt “lövbər” rolunu oynayan ilkin məlumatdan çıxış edir, digər məlumatlara isə qərəzli yanaşırıq.
Kaneman və Tverski Oreqon Universitetinin tələbələrinin iştirakı ilə keçirilən klassik eksperiment zamanı lövbər effektini müşahidə ediblər. Tədqiqatçılar bəxt çarxını fırladaraq iştirakçılardan çarxın dayandığı rəqəmi yazmağı istəyiblər. Məsələnin hiyləsi onda idi ki, çarx 0-dan 100-dək istənilən rəqəmdə deyil, yalnız 10 və 65 rəqəmlərində dayanırdı.
Bundan sonra Kaneman və Tverski tələbələrə iki sual veriblər:
BMT üzvləri arasında Afrika ölkələrinin faizi yazdığınız rəqəmdən çoxdur, yoxsa az?
Sizcə, Afrika ölkələrinin neçə faizi BMT-yə daxildir?
Nəticələr heyrətamiz olub. Bəxt çarxında 65 rəqəmini görən iştirakçıların orta qiymətləndirməsi 45% təşkil edib. Çarxda 10 rəqəmini görənlərin orta qiymətləndirməsi isə daha aşağı, 25% olub.
Başqa sözlə, tələbələr bəxt çarxındakı nəticəyə “bağlanıblar” və həmin rəqəm onların sonrakı cavablarına təsir göstərib.
Əlçatanlıq evristikası
Biz asanlıqla xatırlaya bildiyimiz məlumatlar əsasında mühakimə yürütməyə meyilliyik.
Kaneman və Tverski əlçatanlıq evristikasını sadə eksperiment vasitəsilə yoxlayıblar. Onlar hər bir iştirakçıya dörd ad siyahısı veriblər. Siyahılardan ikisində 19 məşhur kişinin və 20 az tanınan qadının, digər ikisində isə 19 məşhur qadının və 20 az tanınan kişinin adı yer alıb.
Daha sonra iştirakçılar iki qrupa bölünüblər. Birinci qrup bütün siyahılardan mümkün qədər çox adı xatırlamalı, ikinci qrup isə hansı adların daha çox təkrarlandığını müəyyən etməli idi.
Hər iki qrupun iştirakçıları məşhurların adlarını daha asan xatırlayıblar. Halbuki məşhurların adları az tanınan insanların adlarından daha az sayda təqdim edilmişdi.
Real həyatda əlçatanlıq evristikası tez-tez yanlış qərarların qəbul edilməsinə gətirib çıxarır.
“Məsələn, cütlük münasibətlərində böhran yarandıqda tərəfdaşlar boşanmaq barədə düşünə bilərlər. Onlar oxşar problemləri olan cütlükləri xatırlamağa başlayacaqlar. Əgər həmin cütlüklər arasında boşananlar üstünlük təşkil edirsə, onların özlərinin də ayrılma ehtimalı daha yüksək görünəcək”, – Kaneman yazır.
Reprezentativlik evristikası
Bu koqnitiv təhrifə görə, insanda müəyyən qrupun nümayəndələrinə xas xüsusiyyətləri gördükdə onun həmin qrupa aid olduğu qənaətinə tez-tez gəlirik.
Kaneman və Tverski reprezentativlik evristikasının təsirini 1973-cü ildə aşkar ediblər. Eksperiment zamanı onlar iştirakçılara mühəndis və vəkillərdən ibarət 100 mütəxəssis arasından təsadüfi seçilmiş bir neçə nəfərin qısa təsvirini göstəriblər. Daha sonra iştirakçılardan hansı təsvirin daha çox mühəndisə, hansının isə vəkilə aid ola biləcəyini təxmin etmələri istənilib.
İştirakçıların bir qrupuna təsvirlərin 70 mühəndis və 30 vəkildən ibarət qrupdan götürüldüyü bildirilib. Digər qrupa isə həmin qrupda 30 mühəndis və 70 vəkil olduğu deyilib.
Eksperiment iştirakçılarına qrupda mühəndis və vəkillərin hansı ehtimalla rast gəlindiyi bildirilsə də, onlar yenə də peşə stereotiplərinə əsaslanaraq nəticə çıxarıblar.
Ortalamaya reqressiya
Biz qərəzli proqnozlar verməyə meyilliyik, çünki müstəsna nəticələrdən sonra daha orta göstəricilərin gəlməsi ilə bağlı ortalamaya reqressiya effektini nəzərə almırıq.
Daniel bu koqnitiv təhrifi qırıcı təyyarə pilotlarına uçmağı öyrədən təlimatçılarda müşahidə edib. Əksər məşqçilər kimi onlar da tənqidin tərifdən daha faydalı olduğunu düşünürdülər. Onların inancı belə bir müşahidəyə əsaslanırdı: pilot yaxşı çıxışına görə təriflənəndə növbəti dəfə daha zəif nəticə göstərir, tənqid edilən pilot isə növbəti çıxışında daha yaxşı performans nümayiş etdirirdi.
Lakin Kaneman müəyyən etdi ki, hər iki qrupdakı pilotlar, həm təriflənənlər, həm də tənqid edilənlər sadəcə olaraq vaxtaşırı orta göstəriciyə qayıdırdılar. Başqa sözlə, onların nəticələri təlimatçıların istifadə etdiyi motivasiya üsulundan asılı olmayaraq gah yaxşılaşır, gah da pisləşirdi.
“Böyük qələbədən sonra adi qələbələr gələcək. Sizə elə gələcək ki, nəticə pisləşib, halbuki məsələ ondadır ki, əvvəlki nəticə müstəsna idi”, – Kaneman izah edir.
Retrospektiv qərəzlilik
Bu təhrif “Mən elə bilirdim ki, belə olacaq!” effekti kimi də tanınır. Onun təsiri altında olan insanlar baş vermiş hadisənin əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilən və aşkar olduğunu düşünürlər. Beyin dünyagörüşümüzü xarici dəyişikliklərə uyğunlaşdırmağa meyillidir.
Retrospektiv qərəzlilik xüsusilə ekspertlər arasında tez-tez müşahidə olunur. Siyasi seçkilərdən və ya yeni texnologiyanın təqdim edilməsindən sonra mütəxəssislər keçmiş proqnozlarını çox vaxt yenidən şərh edir və onları mövcud reallığa uyğunlaşdırırlar.
“Retrospektiv qərəzlilik səbəbindən bəxti gətirən ağılsız macəraçılar uzaqgörən, uğurlu və cəsarətli insanlar hesab olunurlar. Onlara şübhə ilə yanaşan sağlam düşüncəli insanlar isə cəmiyyətin gözündə qorxaq və zəif görünürlər”, – Kaneman yazır.
Düşüncə tələlərinə necə düşməməli?
Daniel Kaneman yarım əsrdən çox müddətini koqnitiv təhriflərin öyrənilməsinə həsr edib. Bununla belə, onun sözlərinə görə, bu biliklər hətta özünü belə sürətli düşüncənin tələlərindən qoruya bilməyib.
“Mən hesab edirəm ki, Sistem 1-ə təsir göstərmək və ya intuisiyanı yaxşılaşdırmaq mümkün deyil. Ola bilsin ki, daim yeni şeylər öyrənsəniz, maraqlı insanlarla danışsanız, davranış iqtisadiyyatının prinsiplərini araşdırsanız, Sistem 2-niz daha güclü və ayıq-sayıq olar. Lakin insanların əksəriyyətində hisslər və emosiyalar işə düşən kimi bütün bunlar unudulur”, – Kaneman 2018-ci ildə The Atlantic jurnalına müsahibəsində bildirib.
Koqnitiv səhvlərdən tamamilə xilas ola bilməsək də, düşüncəmizin necə işlədiyini, onun güclü və zəif tərəflərini, çatışmazlıqlarını və xüsusiyyətlərini bilmək bizə həm Sistem 2-nin, həm də Sistem 1-in üstünlüklərindən istifadə edərək daha müdrik qərarlar qəbul etmək imkanı verir.
