Əvvəllər Vaşinqton iqtisadi müharibənin bu silahına demək olar ki, təkbaşına nəzarət edirdi. İndi isə amerikalı istehlakçılar və şirkətlər bunun nəticələrini öz üzərlərində hiss etməyə başlayırlar.
Cəmi bir il ərzində ABŞ iki dəfə rəqiblərinin qlobal iqtisadiyyatın əsas arteriyalarından biri üzərində nəzarəti silaha çevirmək bacarığı səbəbindən zəif vəziyyətə düşüb. Əvvəlcə Çin Donald Tramp prezident olduğu dövrdə ticarət müharibəsində atəşkəs əldə etmək üçün nadir torpaq mineralları sahəsindəki üstünlüyünü işə saldı. Ardınca İran faktiki olaraq Hörmüz boğazını bağladı, bununla qlobal enerji bazarlarını təhdid altına saldı və ABŞ-la İsrailə qarşı altı həftə davam edən münaqişədə tərəfləri atəşkəs elan etməyə məcbur etdi.
Əvvəllər Vaşinqton bu tip iqtisadi müharibə alətlərinə demək olar ki, inhisarçı şəkildə sahib idi: itaətsiz ölkələri dollar sistemindən və ya Silikon Vadisinin qabaqcıl texnologiyalarına çıxışdan məhrum etməklə cəzalandırırdı. Lakin pandemiya, Rusiya-Ukrayna müharibəsi və ABŞ-Çin münasibətlərinin pisləşməsi fonunda qlobal iqtisadi inteqrasiyaya inam sarsıldı. Ölkələr getdikcə daha çox ticari əlaqələrə təzyiq aləti kimi baxmağa başladılar. Buna cavab olaraq ABŞ, Çin və Avropa ölkələri kritik məhsulların daxili istehsalına yatırım etməklə iqtisadi müdafiələrini gücləndirirlər.
“Qlobal iqtisadiyyat 1990-cı illərin əlverişli şəraiti üçün qurulmuşdu. O vaxt biz düşünürdük ki, Çin və Rusiya bizim dostlarımız olacaq”, — ABŞ-ın iqtisadi müharibə yanaşmasının tarixindən bəhs edən “Boğazlar” kitabının müəllifi Edvard Fişman deyir. “Amma indi biz geosiyasi rəqabətin kəskinləşdiyi dövrdə yaşayırıq. Yeni qlobal iqtisadiyyat formalaşana qədər bu proses davam edəcək”.
İqtisadi asılılığın strateji məqsədlər üçün istifadəsi yeni hal deyil. 1973-cü ildə ABŞ-ı staqflyasiya dövrünə — yəni tənəzzül və yüksək inflyasiyanın birləşdiyi mərhələyə — sürükləyən ərəb neft embarqosu bunun yalnız bir nümunəsidir. Bu gün qlobal iqtisadiyyat kommersiya əlaqələrini strateji məqsədlər naminə istifadə etmək üçün daha çox imkan yaradır: hazırda ticarətin ümumi istehsaldakı payı 1973-cü illə müqayisədə iki dəfə çoxdur.
“Əvvəl Amerika” kursunun tərəfdarı olan və qloballaşmanı iş yerləri ilə sərvətin ABŞ-dan axınına görə tənqid edən prezident tez-tez elə danışır ki, guya ölkəsi dünyadan təcrid olunmuş şəkildə mövcuddur. O, bu ilin əvvəlində demişdi ki, amerikalılara Kanadadan — ABŞ-a idxal olunan malların həcminə görə ikinci böyük təchizatçıdan — “heç nə lazım deyil”. ABŞ-ın “enerji müstəqilliyi” ilə öyünür, halbuki ölkə hələ də bəzi neft məhsullarının idxalından asılıdır və onların kiçik bir hissəsi məhz bu boğazdan keçir.
Trampın bəzi yaxın müşavirləri Soyuq müharibədən sonra möhkəmlənmiş ticari əlaqələrdə, xüsusilə də ABŞ-ı əsas strateji rəqibi olan Çindən asılı vəziyyətə salan münasibətlərdə təhlükə görür. Dövlət katibi Marko Rubio açıq şəkildə narahatlığını ifadə edib ki, əgər ABŞ təchizat zəncirlərini şaxələndirməsə, digər ölkələrin iqtisadi rıçaqları “bizim xarici siyasət aparmaq imkanlarımızı məhdudlaşdıracaq”.
“Praktiki olaraq XXI əsrin elə bir aparıcı sahəsi yoxdur ki, orada hansısa zəif nöqtəmiz olmasın. Bu da indi qarşılaşdığımız ən mühüm geosiyasi prioritetlərdən birinə çevrilib”, — Rubio ötən ilki çıxışında demişdi.
Buna baxmayaraq, ABŞ dəyişən şərtlərə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkir. Tramp hakimiyyətdə olduğu hər iki dövrdə ölkələrə, fiziki şəxslərə və şirkətlərə qarşı maliyyə sanksiyalarından fəal istifadə edib. 2018-ci ildə o, İrana qarşı sanksiyaları bərpa etdi, növbəti il Venesuelaya qarşı “maksimum təzyiq” siyasətini tətbiq etdi və çoxsaylı Çin təşkilatlarına qarşı məhdudiyyətlər qoydu. İndiki prezidentlik dövründə isə İrana qarşı sanksiyaları genişləndirib, təxminən 20 min Çin şirkətinə münasibətdə ixrac nəzarətini sərtləşdirib, həmçinin qabaqcıl mikrosxem istehsalı avadanlıqları və reaktiv mühərriklərin Çinə tədarükünə qoyulan məhdudiyyətləri gücləndirib.
Amma administrasiya görünür, digər ölkələrin də öz iqtisadi üstünlüklərindən silah kimi istifadə etməyə başlayacağını nəzərə almayıb. Ötən ilin aprelində Çin Trampın tariflərinə cavab olaraq mülki və hərbi məhsullar üçün həyati əhəmiyyət daşıyan nadir torpaq materiallarının ixracını qadağan edəndə prezident sosial şəbəkələrdə bu addımı “əsl sürpriz” adlandırmışdı.
Eyni şəkildə ABŞ, görünür, İran Hörmüz boğazını bağlayanda da adekvat cavab tapa bilmədi. Gəmiçilik şirkətləri İranın təhdidlərini gözardı etməyə cəsarət etmədiyi üçün neft bazarları sarsıldı: ABŞ-da benzinin qiyməti gallon üçün 4 dolları keçdi, idxaldan asılı Asiya iqtisadiyyatları isə ciddi zərbə aldı.
Oreqon ştatından senator, Senatın Maliyyə Komitəsində baş demokrat və administrasiyanın tez-tez tənqidçisi olan Ron Uaydenin sözlərinə görə, ABŞ çaşqın görünürdü. Ola bilsin ki, bunun səbəbi Maliyyə Nazirliyinin müharibədən əvvəl enerji bazarlarına mümkün təsirlə bağlı təhlil aparmaması idi. Maliyyə siyasəti üzrə nazir köməkçisi postuna namizəd göstərilmiş Sriprakash Kotari komitə əməkdaşlarına deyib ki, “o, nəinki müharibədən əvvəl enerji bazarları ilə bağlı heç bir iş görməyib, hətta bununla məşğul olan hər hansı Maliyyə Nazirliyi əməkdaşını da tanımır”. Uayden bunu aprelin 9-da maliyyə naziri Skott Bessentə yazdığı məktubda qeyd edib. Maliyyə Nazirliyi şərh sorğusuna cavab verməyib.
“Belə məlum oldu ki, ABŞ bütün boğazlara nəzarət etmir. Biz elə bir dünyada yaşayırıq ki, burada ABŞ əvvəllər yol verilən hesab etdiyi hər şeyi artıq edə bilmir”, — iqtisadi müharibədən bəhs edən “Yeraltı imperiya” kitabının həmmüəllifi Henri Farrell deyir.
Cümə günü prezident İranın iqtisadi təzyiqi davam etdirmək imkanını aşağılamağa çalışaraq, bunun yaratdığı qlobal iqtisadi sarsıntını kiçiltməyə cəhd göstərib. “İranlılar görünür anlamırlar ki, onların beynəlxalq su yolları vasitəsilə dünyanı qısamüddətli şantaj etməkdən başqa kozırı yoxdur”, — Tramp Truth Social-da yazıb.
Lakin kövrək atəşkəsə baxmayaraq, Londonun dəniz kəşfiyyatı şirkəti Windward-ın məlumatına görə, Fars körfəzində boğazın qərbində təxminən 3 200 gəmi, o cümlədən 800 tanker və yük gəmisi ilişib qalmışdı. İran yalnız az sayda gəmini buraxır — o da şərtlə ki, həmin gəmilər rüsum ödəsin və düşmən ölkələrə məxsus olmasın. İran hakimiyyəti faktiki olaraq məşhur gecə klubundakı mühafizəçi kimi davranır: bəzi şanslılar boğazdan keçə bilir, digərləri isə boşuna gözləməyə məcbur qalır.
“Kimsə Hörmüz boğazına axına nəzarət vasitəsi kimi baxa bilər. Ən böyük güc tam blokadada deyil. İran göstərir ki, əsl hakimiyyət kimin keçəcəyinə, kimin isə keçməyəcəyinə qərar vermək imkanındadır”, — Kornell Universitetinin tarix professoru və sanksiyalar üzrə ekspert Nikolas Mulder deyir.
İranın boğaza davam edən nəzarəti təkcə ABŞ-da benzin və dizel qiymətlərini qaldırmayıb. Bu artıq döşəklərin, gübrələrin, alüminiumun, plastikin, meyvə və tərəvəzin qiymətinə də təsir etməyə başlayıb.
Florida ştatının Coral Gables şəhərində yerləşən Fresh Del Monte meyvə-tərəvəz şirkətinin prezidenti və əməliyyat direktoru Məhəmməd Abbas boğazdakı vəziyyətin yaratdığı pozuntular dalğası ilə mübarizə aparır. Münaqişə başlayandan bəri neftin təxminən üçdəbir bahalaşması onun biznesinin demək olar ki, bütün istiqamətlərində xərcləri artırıb.
“Son altı-yeddi həftədə yanacağın qiyməti xeyli artıb — 30%-dən çox. Bu 30% isə onun aid olduğu hər şeyin maya dəyərində birbaşa əks olunur”, — o deyir. “Düşünmürəm ki, amerikalı istehlakçılar bu müharibənin təsirini artıq tam dərk ediblər”.
Fresh Del Monte üçün banan qutuları istehsal edən kağız fabrikləri nəhəng həcmdə yanacaq sərf edir. Meyvələrin daşınması üçün istifadə olunan vakuum plastik torbalar isə dünyanın ən iri kimya şirkətlərindən biri olan Səudiyyə Ərəbistanının SABIC şirkətinin istehsal etdiyi qatranlardan hazırlanır. Bir neçə gün əvvəl İran raketləri və dronları bu şirkətin Cübeyl sənaye zonasındakı obyektlərinə zərbə endirib. Abbasın sözlərinə görə, zavod normal fəaliyyətə yalnız bir ildən sonra qayıda bilər. Bu müddətdə isə artıq qıt olan qatrandan hazırlanan torbaların qiyməti bahalaşacaq.
Ağacı kağız fabriklərinə daşıyan və kartonla plastiki limanlara çatdıran yük maşınları dizellə işləyir. ABŞ-da dizelin qiyməti artıq rekord həddə yaxındır. Eyni vəziyyət Kosta-Rika, Qvatemala və Ekvadordakı banan plantasiyalarında da yaşanır. Plantasiyalarla yerli limanlar arasında yük daşınması daha çox dizel tələb edir və Mərkəzi Amerikada bu yanacağın qiyməti indi müharibədən əvvəlki dövrlə müqayisədə iki dəfə bahadır.
Məhsuldarlığı artırmaq üçün istifadə olunan gübrə tədarükü isə boğazın o tayında ilişib qalıb. Adətən Fresh Del Monte bitkilər üçün lazım olan qida maddələrinin bir hissəsini ehtiyatda saxlayır və bu ehtiyat iyuna qədər kifayət edir. Amma ondan sonra şirkət açıq bazarda digər çarəsiz alıcılarla rəqabət aparmağa məcbur olacaq. Abbas gübrə xərclərinin iki dəfə artacağını gözləyir.
İrəliyə baxanda Abbas getdikcə daha qaranlıq mənzərə görür: sürətlə yüksələn inflyasiya və zəifləyən iqtisadiyyat, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ərzaq çatışmazlığı və atəşkəs olsa belə uzun müddət davam edəcək iqtisadi problemlər. Onun sözlərinə görə, ABŞ-da münaqişə davam edərsə, istehlakçılar ərzaq qiymətlərində ciddi artımla üzləşəcəklər. Qlobal nəticələr isə yəqin ki, daha ağır olacaq — Abbas hesab edir ki, bu böhran miqyasına görə nə pandemiya, nə də Ukrayna müharibəsinin nəticələri ilə müqayisə oluna bilər.
“Mən Böyük Depressiyadan bu yana miqyas baxımından buna bənzər bir şeylə qarşılaşdığımızı düşünmürəm”, — o deyir. “Müharibə nə qədər uzanırsa, vəziyyət bir o qədər pisləşir”.
İqtisadi silahın yaratdığı zərər cavab reaksiyasını da doğurur. ABŞ və İran arasında bu həftəsonu İslamabadda, Pakistanda keçirilməsi planlaşdırılan atəşkəs danışıqlarının nəticəsi necə olursa-olsun, Hörmüz boğazından asılı olan ölkələr artıq gələcəkdə onun yenidən bağlanması ehtimalına qarşı zəifliyi azaltmaq üçün planlar hazırlayırlar.
Cənubi Koreyada prezident Li Ce Myon bərpa olunan enerji mənbələrinin inkişafını təşviq edir. Financial Times bu ay yazıb ki, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri boğazdan yan keçən yeni və ya mövcud boru kəmərlərinin genişləndirilməsi üçün çoxmilyardlı layihələri nəzərdən keçirən ölkələr sırasındadır.
Çin nadir torpaq elementlərinin emalı üzərində nəzarətini nümayiş etdirərək onların ixracını məhdudlaşdıranda, Ford kimi Amerika avtomobil istehsalçıları kritik material ehtiyatlarının tükənməsi səbəbindən avtomobil istehsalını dayandırmağa məcbur olmuşdular. Həmin ilin sonlarında Çin ixrac lisenziyalaşdırma sxemini genişləndirərək, hətta minimal həcmdə Çin materialı olan malların üçüncü ölkələrə satışına da şamil etdi — bu, ABŞ-ın “birbaşa xarici məhsul” qaydasına bənzər addım idi.
Trampın ilk administrasiyasında beynəlxalq iqtisadi məsələlər üzrə direktor olmuş Con Lenq qeyd edir ki, Çinin öz rıçaqlarından həddindən artıq istifadəsi digər ölkələri öz təchizat zəncirlərinə investisiya qoymağa sövq edib. Tramp administrasiyası ölkədaxili nadir torpaq materialları mənbələrinin inkişafı üçün genişmiqyaslı addımlar atıb: federal hökumət MP Materials və USA Rare Earth kimi şirkətlərdə pay alıb.
“Məhz buna görə mən indiki dövrü ‘Çin üçün nadir torpaq metalları zirvəsi’ adlandırıram”, — hazırda Vaşinqtonda APCO-nun baş direktoru olan Lenq deyir. “Bu alətdən istifadə etməyə başlayan kimi, onun effektivliyi tədricən azalır”.
