1979-cu ilin yazında, ABŞ ilə Çin Xalq Respublikası arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasından az sonra, rəsmi Amerika ticarət nümayəndə heyəti Şanxaya səfər etdi. Həmin dövrdə Çin kompüterlərin əsas komponentləri olan inteqral sxemlərin istehsalını qurmağa çalışırdı, lakin Soyuq müharibə dövründə qüvvədə olan ixrac məhdudiyyətləri bu işi ciddi şəkildə çətinləşdirirdi. Çin rəsmiləri amerikalı mütəxəssislərin tövsiyələrinə böyük maraq göstərirdilər.
Dövlət zavodlarından birində ABŞ şirkətlərinin nümayəndələri işçilərin, əsasən gənc qadınların, pinset və mikroskoplardan istifadə edərək son dərəcə nazik silisium keçiricilərini diqqətlə yerləşdirdiyini, sonra isə onları əl ilə birləşdirdiyini müşahidə etmişdilər. Ekskursiyanın sonunda Çin rəsmiləri qonaqlardan köhnəlmiş texnoloji proseslərin necə modernləşdirilə biləcəyini israrla soruşurdular.
Sonrakı onilliklərdə Çin Yaponiya, Cənubi Koreya və Tayvanda yarımkeçirici sənayesinin sürətli yüksəlişini diqqətlə izləyirdi. Bu nisbətən kiçik qonşular çip istehsalına Çinlə təxminən eyni dövrdə başlamışdılar, lakin çox böyük uğur qazandılar, Çin isə geri qalmaqda davam etdi.
Bunu göstərən faktlardan biri 2015-ci ilə aiddir. Çin hakimiyyəti qabaqcıl sənaye sahələrində liderliyi hədəfləyən iddialı “Çində istehsal 2025” proqramını açıqladığı vaxt ölkənin yarımkeçiricilərə tələbatının təxminən 85%-i idxal hesabına ödənilirdi. Üstəlik, Çin çip idxalına neft idxalından daha çox pul xərcləyirdi.
Mao Tszedun dövründəki xaotik qərarlar və Soyuq müharibə illərində uzunmüddətli təcrid nəticəsində yaranmış texnoloji uçurum demək olar ki, keçilməz görünürdü. Sənayeyə sadəcə pul tökmək kifayət etmirdi. “Çində istehsal 2025” proqramı çərçivəsində dövlət yarımkeçirici sənayesinin inkişafına təxminən 150 milyard dollar ayırdı, yerli hakimiyyət orqanları da maliyyələşməyə qoşuldular.
Lakin beş il sonra mənzərə məyusedici görünürdü: bir sıra layihələr nəticə verməmişdi, korrupsiya ilə bağlı araşdırmalar gedirdi, sektorun flaqmanlarından biri olan Tsinghua Unigroup Co. isə iflas etmişdi.
Buna baxmayaraq, son bir neçə ildə Çin skeptikləri təəccübləndirə bilib. Huawei Technologies-in süni intellekt çipləri artıq mürəkkəb böyük dil modellərinin öyrədilməsinə, pilotsuz avtomobillərin idarə olunmasına və insanabənzər robotların hərəkətlərinin koordinasiyasına imkan verəcək səviyyəyə çatıb.
Çin şirkətləri eyni zamanda çip istehsalı üçün lazım olan avadanlığın bir hissəsini özləri istehsal etməyə başlayır və əvvəllər xaricdən alınmış köhnə avadanlıqların səmərəliliyini artırırlar. ABŞ-nin Çinə ən müasir xarici avadanlıqların tədarükünə tətbiq etdiyi məhdudiyyətlər də burada mühüm rol oynayıb: bu addımlar sektoru texnologiyaların daha sürətli lokallaşdırılmasına sövq edib.
Uğurun ən parlaq nümunələrindən biri yaddaş çipləri istehsalçısı ChangXin Memory Technologies Inc. — CXMT olub. İyulda şirkət bazar kapitallaşmasına görə iri neft korporasiyalarını və dövlət banklarını geridə qoyaraq Çinin birjada ticarət olunan ən bahalı şirkətinə çevrilib. IPO-dan sonra səhmləri 466% bahalaşıb. Bu yerləşdirmə cari ildə SpaceX və SK Hynix Inc.-dən sonra dünyada həcminə görə üçüncü ən böyük IPO olub.
Bu nailiyyətlər Çində həyat qabiliyyətli yerli yarımkeçirici sənayesi formalaşdırmaq üçün lazım olan şərtlərin artıq yaranmağa başladığını göstərir. Tarixən bu sektorda sıçrayışlar iki əsas amilin üst-üstə düşdüyü ölkələrdə baş verib: düşünülmüş dövlət sənaye siyasəti və istehsalçıları innovasiyaya sövq edən ən azı bir iri, maraqlı müştərinin mövcudluğu.
Bunun əyani nümunəsi çip bazarında ilk dominant oyunçulardan birinə çevrilən və 1960–1970-ci illərdə “qızıl dövr”ünü yaşayan Texas Instruments Inc.-in tarixidir. Şirkətin yüksəlişi ABŞ ilə SSRİ arasında kosmik yarışın qızğın dövrünə təsadüf edirdi. İri federal müqavilələr və qrantlar şirkətə maliyyə sabitliyi verir və genişmiqyaslı tədqiqat və inkişaf işləri aparmağa imkan yaradırdı.
Texas Instruments-in ilkin meynfreym kompüterləri üçün International Business Machines Corp.-un əsas təchizatçılarından biri olması da az əhəmiyyət daşımırdı. IBM TI-nin sifarişləri tam yerinə yetirə biləcəyinə əmin olmadan belə böyük sifarişlər verirdi. Hər iki şirkətin mühəndisləri tranzistor istehsalında yaranan texniki problemləri həll etmək üçün aylarla birlikdə işləyirdilər.
Növbəti mərhələ Intel Corp.-un yüksəlişi oldu. IBM 1980-ci ildə ilk fərdi kompüterinin yaradılması layihəsini gizli şəkildə başladanda təchizatçı kimi Texas Instruments-i deyil, Intel-i seçdi. Fərdi kompüter bazarına bu erkən çıxış Intel-in bir neçə onillik ərzində dünyanın aparıcı çip istehsalçısı statusunu möhkəmləndirdi.
1980-ci illərin ikinci yarısında Intel həmçinin daha ucuz yapon istehsalçılarının sərt rəqabəti fonunda ABŞ çip şirkətlərini dəstəkləmək üçün yaradılmış federal subsidiya proqramının əsas benefisiarlarından birinə çevrildi.
Daha sonra Intel-in liderliyini Tayvan hökumətinin fəal dəstəyi və uzunmüddətli məqsədyönlü sənaye siyasəti çərçivəsində yaradılmış Taiwan Semiconductor Manufacturing Co. — TSMC zəiflətdi. Apple Inc., Nvidia Corp. və digər texnologiya liderləri ilə sıx və qarşılıqlı faydalı münasibətlər quran, onlara yeni nəsil məhsulların hazırlanmasında kömək edən TSMC faktiki olaraq qabaqcıl çiplərin qlobal istehsalında demək olar monopol mövqe qazandı.
Bu gün eyni amillər — sistemli dövlət dəstəyi və iri innovativ müştərilərlə əməkdaşlıq — Çin çip istehsalçılarının yüksəlişinə xidmət edir.
ABŞ-nin bir sıra yüksək texnologiyalı məhsulların ixracına tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərə cavab olaraq Pekin yarımkeçirici sənayesinin inkişaf prioritetlərini dəqiqləşdirir. Hazırda əsas məqsəd Çinin süni intellekt sahəsində iddialı planlarının reallaşmasına mane ola biləcək konkret texnoloji dar boğazları aradan qaldırmaqdır.
Huawei və Tencent Holdings Ltd. kimi Çin texnologiya nəhəngləri artıq elə miqyas və texnoloji yetkinlik səviyyəsinə çatıblar ki, yerli çip istehsalçıları üçün dayaq müştəri və tədqiqat tərəfdaşı rolunu oynaya bilirlər. Onlar yerli istehsalçılara texniki maneələri aşmaqda kömək edə bilirlər.
Əvvəllər bu şirkətlər ən qabaqcıl məhsullarını hazırlayarkən dünyanın aparıcı beynəlxalq çip istehsalçıları ilə işləməyə üstünlük verirdilər. ABŞ-nin sanksiya siyasətinin yaratdığı yeni şəraitdə isə belə imkanları xeyli məhdudlaşıb.
CXMT üçün bu vəziyyət unikal fürsət yaradıb. Şirkətin qurucusu Çju İmin Pekinin nüfuzlu Tsinxua Universitetinin məzunudur və karyerasına Silikon Vadisində başlayıb. Lakin çip sənayesində ilk startapını qurduğu vaxt şərait tamamilə fərqli idi.
O, 2005-ci ildə GigaDevice Semiconductor Inc.-i yaradanda 1 milyon dollar toplamaq belə çox çətin olmuşdu. Tsinxua Universitetinin məzunları üçün nəşrdə dərc olunan məlumata görə, Çju maliyyələşməyə qoşulmaları üçün keçmiş tələbə yoldaşlarına dəfələrlə zəng edirdi.
Resursların məhdudluğu səbəbindən şirkət flaş-yaddaş əsasında ixtisaslaşdırılmış məhsulların hazırlanması ilə kifayətlənməli, istehsalı isə autsorsinq etməli olmuşdu. Öz zavodunu tikmək büdcəyə uyğun deyildi.
CXMT 2016-cı ildə yaradılanda isə vəziyyət kökündən dəyişmişdi. Layihə ilk gündən milyardlarla dollar dövlət maliyyəsi aldı və Samsung, SK Hynix və Micron kimi qlobal yaddaş çipi liderləri ilə birbaşa rəqabət aparmaq üçün özünün müasir zavodlarını tikmək tapşırığını aldı.
Şirkət on il zərərlə işləyib. Yalnız bu il mənfəətə çıxaraq yığılmış zərərləri kompensasiya edə bilib və öz seqmentində dünyada dördüncü yerə yüksəlib.
Corctaun Universitetinin Təhlükəsizlik və Yeni Texnologiyalar Mərkəzinin elmi əməkdaşı Con VerVey hesab edir ki, yaddaş çiplərinə üstünlük verilməsi Çinə 30 il əvvəl Yaponiyanın keçdiyi uğurlu yolu faktiki olaraq təkrarlamağa imkan verib. Yaddaş çiplərinin istehsalı yeni oyunçular üçün nisbətən daha əlçatandır və bu seqment yarımkeçirici sənayesində möhkəmlənmək üçün etibarlı başlanğıc nöqtəsi ola bilər.
Hazırda CXMT yüksək ötürmə qabiliyyətli yaddaş — high-bandwidth memory, yəni HBM istiqamətini fəal şəkildə inkişaf etdirir. Bu, Nvidia-nın süni intellekt sistemləri üçün kritik komponentlərdən biridir və Çin hələlik onu sənaye miqyasında istehsal etmir.
CXMT-nin emissiya prospektinə görə, şirkətin müştəriləri arasında Alibaba, ByteDance, Lenovo, Tencent və Xiaomi var. Onların hamısı yerli təchizatçıların bu texnologiyanı mümkün qədər tez mənimsəməsində maraqlıdır.
Honkonqda yerləşən Counterpoint Research araşdırma şirkətinin həmtəsisçisi Nil Şah vurğulayır ki, CXMT ilə sektor liderləri arasında hələ də “nəhəng texnoloji uçurum” var. Bununla belə, şirkət daxili ekosistemin dəstəyi sayəsində bu fərqi sürətlə azaldır.
“Sanksiyalar əvvəlcə artımı ləngitmək təhlükəsi yaratsa da, nəticədə şirkəti özünütəminetməyə çatmaq üçün mikroinnovasiyaları tətbiq etməyə sövq etdi”, — o qeyd edir.
Əlavə üstünlük əlverişli bazar şəraitidir. Süni intellekt bumu dünyada yaddaş çiplərinin çatışmazlığına səbəb olub və bu da CXMT üçün yaxın perspektivdə sabit tələb və yaxşı maliyyə nəticələri təmin edir.
Bununla belə, risklər əhəmiyyətli olaraq qalır. Daxili alyanslar dağıla və ya münaqişələrə ilişib qala bilər. Reuters-in məlumatına görə, CXMT bu yaxınlarda Huawei ilə əlaqəli podratçı şirkətin mühəndislərindən öz tədqiqat və inkişaf mərkəzində işi dayandırmağı gözlənilmədən tələb edib. Buna Huawei-nin çip istehsalçısının qiymətləri kəskin artırmasından narazılığı səbəb olub.
ABŞ hökuməti də Çinin bu sahədə texnoloji irəliləyişini məhdudlaşdırmağa yönəlmiş addımları davam etdirir. Amerika rəsmiləri bu texnologiyaların yalnız mülki deyil, hərbi məqsədlər üçün də istifadə oluna biləcəyini bildirirlər.
Bunun bariz nümunəsi CXMT-nin rəqiblərindən Fujian Jinhua Integrated Circuit Co.-dur. Əvvəlcə daha böyük başlanğıc kapitalı və genişmiqyaslı zavod tikintisi planları sayəsində şirkətin perspektivləri daha güclü görünürdü. Lakin 2018-ci ildə ABŞ-də Micron Technology Inc.-in kommersiya sirlərinin oğurlanması məqsədilə əlbir olmaq ittihamı irəli sürüldükdən sonra şirkətin inkişafı ciddi zərbə aldı.
Çin istehsalçısı 2024-cü ildə bəraət qazansa da, əvvəlki inkişaf tempini bərpa edə bilmədi.
Qeyri-müəyyənliyin digər mənbəyi Çində vaxtaşırı keçirilən antikorrupsiya kampaniyalarıdır. Məsələn, ötən il dövlətə məxsus Tsinghua Unigroup-un keçmiş sədri dövlət vəsaitlərini mənimsəməyə görə şərti ölüm cəzasına məhkum edilib.
Müəyyən mənada Çinin yarımkeçirici sənayesi onilliklər davam edən beynəlxalq əməkdaşlığın genişlənməsindən sonra daha qapalı sistemə çevrilir. ABŞ ilə Çin arasında kəskin texnoloji rəqabət fonunda ən mühüm tədqiqat və inkişaf layihələri məxfi rejimdə həyata keçirilir.
Şirkətlərin işinin “pərdəarxasına” baxmaq istəyən kənar müşahidəçilər ən yaxşı halda 1979-cu ildəki zavod ekskursiyasına bənzər nadir və əvvəlcədən diqqətlə hazırlanmış nümayişlərlə kifayətlənməli ola bilərlər.
Lakin bu gün Çin texnologiyaları müstəqil şəkildə inkişaf etdirmək baxımından tarixində heç vaxt olmadığı qədər güclü mövqedədir. Uzun illər ərzində sənaye siyasətinin təkmilləşdirilməsi, beynəlxalq bilik mübadiləsində iştirak və bütün təchizat zənciri boyunca texniki kompetensiyaların gücləndirilməsi nəticəsində ölkədə kifayət qədər tamhüquqlu ekosistem formalaşıb.
Bu ekosistem Çinə hətta daha yüksək təcrid şəraitində belə innovasiyaları davam etdirmək imkanı verə bilər.
