Trampın tarifləri bir çoxlarının gözlədiyi kimi güclü qarşılıqlı reaksiyaya səbəb olmadı. 2025-ci il qlobal ticarətin dağılması ili olmadı. Lakin ticarət dəyişdi — mürəkkəb və qeyri-bərabər şəkildə:
• bəzi dəyişikliklər müvəqqətidir (məsələn, yüksək rüsum təhlükəsi səbəbindən ABŞ-a idxalın kəskin artması);
• bəziləri isə, ehtimal ki, qalıcıdır (məsələn, ABŞ ilə Çin arasında birbaşa ticarətin azalması);
• digərləri isə aralıq xarakter daşıyır (məsələn, süni intellektlə bağlı məhsulların ticarətində bum).
Buna baxmayaraq, məhz tariflərin tətbiq olunduğu mal ticarəti gözlənilməz dərəcədə dayanıqlı qalıb. Bu nəticəyə McKinsey Global Institute-un “Geosiyasət və qlobal ticarətin həndəsəsi: 2026 yenilənməsi” adlı ilkin icmalında gəlinir.
Hesabat 2025-ci ildə baş verənlərin beş əsas xüsusiyyətini vurğulayır.
Birincisi, ABŞ və Çinin ixracı yeni maksimumlara çatıb, qlobal ticarət isə dünya iqtisadiyyatından daha sürətli artıb. Ticarət axınlarının istiqaməti ciddi şəkildə dəyişib — lakin bu dəyişiklik daha çox “geosiyasi uzaq” tərəfdaşlar arasında baş verib, coğrafi məsafədən asılı olmayaraq. Eyni zamanda Avropa İttifaqı Çin bazarında pay itirib. Hindistan isə ticarətin coğrafi əhatəsinin genişlənməsi ilə seçilib — ABŞ-a smartfon ixracı sürətlə artıb.
İkincisi, süni intellektlə bağlı məhsullar qlobal ticarətin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilib. 2024-dən 2025-ə qədər yarımkeçiricilər və data mərkəzi avadanlıqlarının tədarükünün dəyəri 40% artıb. Süni intellektlə əlaqəli ixrac qlobal ticarət artımının üçdə birini təmin edib. Tayvan, Cənubi Koreya və Cənub-Şərqi Asiyanın bəzi ölkələri xüsusilə ABŞ bazarını bu məhsullarla təmin edib. Eyni zamanda müəyyən texnologiyalara tətbiq olunan ixrac və idxal məhdudiyyətləri Çinin bu sahədə artımını 16% səviyyəsində saxlayıb. Hesabatda qeyd olunur ki, süni intellekt sahəsində sürətli genişlənmə 2026-cı ildə də qlobal ticarəti dəstəkləyəcək.
Üçüncüsü, Çin “fabriklər üçün fabrik” rolunu daha da gücləndirib. ABŞ-a birbaşa ixrac azalsa da, Çin digər ölkələrə — xüsusilə qonşularına — avadanlıq və komponent tədarükünü artırıb. Bu ölkələrin bəziləri isə sonradan ABŞ bazarında Çin məhsullarını əvəz edib. Bir çox hallarda bu ixrac yalnız ABŞ-da itirilmiş satışların əvəzlənməsi ilə bağlı olmayıb, həm də üçüncü ölkələrdə istehsal güclərinin artmasına xidmət edib. Nəticədə Çin daha çox aralıq və kapital mallarının əsas təchizatçısına çevrilib. 2025-ci ildə bu kateqoriyalarda ixrac 223 milyard dollar artaraq ABŞ-a ixracın 130 milyard dollarlıq azalmasını kompensasiya edib.
Dördüncüsü, tariflər ticarət axınlarının mürəkkəb yenidən qurulmasına səbəb olub. Onlar qısamüddətli idxal sıçrayışını da stimullaşdırıb. Ümumilikdə, 2025-ci ildə ABŞ ilə Çin arasında birbaşa ticarət təxminən 30% azalıb. Lakin ABŞ itirilmiş idxalın təxminən üçdə ikisini digər ölkələrdən alışlarla əvəzləyib. Çin istehsalçıları isə (məsələn, elektromobillər və oyuncaqlar üzrə) qiymətləri orta hesabla 8% endirərək yeni bazarlar tapmağa çalışıblar. Bu şəraitdə ASEAN ölkələrinin ixracı sürətlə artıb. Eyni zamanda Avropa şirkətləri həm Çin ixracının yön dəyişməsindən, həm də ABŞ-ın tətbiq etdiyi əlavə rüsumlardan təzyiq hiss edib.
Nəhayət, Trampın qeyri-müəyyən və tez-tez dəyişən tarif siyasəti qlobal istehsalçılar və treyderlər üçün ciddi çətinliklər yaratsa da, bir sıra amillər bu təsirləri yumşaldıb. Onlardan biri odur ki, Trampın ritorikası real addımlarından daha sərt olub. IMD (Lozanna) professoru Riçard Bolduin qeyd edir ki, ABŞ prezidentinin addımları nə genişmiqyaslı cavab tədbirlərinə, nə də digər ölkələrin ÜTT qaydalarından imtina etməsinə səbəb olub.
Qlobal ticarət sistemi başqa ciddi çağırışlarla da üzləşir — xüsusilə Çinin aqressiv ixrac yönümlü siyasəti ilə. Lakin ABŞ-ın qlobal mal idxalında payı təxminən 14% təşkil edir və bu, həlledici deyil. ABŞ və Çin birlikdə qlobal ticarətin 25%-ni təşkil etsə də, qalan dünya ticarəti davam etdirmək qərarındadır — çünki buna ehtiyac duyur.
Adam Smitin dili ilə desək, qlobal ticarətdə “böyük dayanıqlıq” mövcuddur. Lakin bu dayanıqlığın da sərhədləri var.
Əsas suallar qalır:
• süni intellekt bumunun davamlı olub-olmayacağı
• 2026-cı ildə mümkün geosiyasi münaqişələrin təsirinin tarif müharibəsini üstələyib-üstələməyəcəyi
• enerji tədarükündə mümkün pozuntuların qlobal iqtisadiyyata təsiri
Bununla belə, əsas nəticə artıq aydındır: ABŞ artıq etibarlı qlobal lider kimi qəbul edilmir. Eyni zamanda bu rolu əvəz edə biləcək aydın alternativ də yoxdur. Çin daha proqnozlaşdırıla bilən görünsə də, onun daxili balans problemləri optimizm yaratmır.
Nəticə etibarilə, əsas dərs budur: dünya iqtisadiyyatı bir çoxlarının düşündüyündən daha dayanıqlıdır. Və görünür, yaxın illərdə bu xüsusiyyətə ciddi ehtiyac olacaq.
