Lozannada keçirilən “FT Commodities Global Summit” sammitində xammal bazarının liderləri belə qənaətə gəliblər ki, Hörmüz boğazının bağlanmasının nəticələri uzun müddət hiss olunacaq və zəncirvari təsir artıq qlobal təchizat zəncirlərinə — neft emalından tutmuş ərzaq istehsalına qədər — ciddi zərbə vurur.
Gündəlik 12 milyon barel itki və infrastrukturun iflici
Fars körfəzində enerji infrastrukturuna hücumlar və Hörmüz boğazının bağlanması səbəbindən qlobal balansdan gündəlik təxminən 12 milyon barel hasilat çıxıb. Hesablama ABŞ və İsrailin fevralın sonunda İrana ilk zərbələri endirdiyi vaxtdan aparılır.
2018-ci ildən “Vitol”a rəhbərlik edən Rassel Hardinin sözlərinə görə, 1 milyard barel itki faktiki olaraq “artıq qaçılmazdır”.
“Yuvarlaq desək, hazırda artıq 600–700 milyon barel itirmişik. Lakin tədarüklər bərpa olunsa belə dayanmış və ya zədələnmiş infrastrukturun tam bərpası üçün xeyli vaxt lazım olacaq”, — deyə Hardi bildirib.
Miqyas çox böyükdür: 1 milyard barel dünya üzrə təxminən 10 günlük neft istehlakına bərabərdir. Bu, əvvəllər enerji təchizatını sabitləşdirmək üçün strateji ehtiyatlardan buraxılan həcmdən iki dəfədən çoxdur.
Hardi vurğulayıb ki, hazırkı böhran onun təxminən 40 illik karyerasında enerji bazarlarında ən böyük pozuntudur və hətta 1990-cı ildə İraqın Küveyti işğal etdiyi dövrdəki şokdan da daha ciddidir.
“O zaman da oxşar problemlər var idi: NEZ-lərin fəaliyyəti və xam neft tədarüklərində fasilələr. Lakin miqyas fərqli idi. Bundan əlavə, bazar daha kiçik idi və ehtiyat hasilat gücləri daha çox idi. Bu gün isə bütün sərbəst güclər Hörmüz boğazının arxasında qalıb və zərbə birbaşa bazara dəyir”, — deyə Vitol rəhbəri qeyd edib.
Resessiya təhlükəsi, gübrə və mis qıtlığı
Konfrans iştirakçıları dəfələrlə xəbərdarlıq ediblər ki, boğazın blokadası uzandıqca enerji çatışmazlığı riski artır. Lakin nəticələr yalnız neft sektoru ilə məhdudlaşmır:
- Ərzaq böhranı: Yaxın Şərq qaz tədarükündə fasilələr səbəbindən gübrə çatışmazlığı qlobal ərzaq bazarında şoklara səbəb ola bilər.
- Xammal azalması: Fars körfəzi ölkələrindən tədarük olunan kükürd turşusunun çatışmazlığı səbəbindən mis hasilatı zəifləyir.
“Gunvor” şirkətinin baş direktoru Qari Pedersen bildirib: “Belə böyük həcmdə enerjini uzun müddət təchizat zəncirindən çıxardıqda, real nəticələr qaçılmaz olur”.
Onun həmkarı, “Gunvor”un tədqiqat rəhbəri Frederik Lasser isə daha sərt proqnoz verib: əgər Hörmüz boğazı iyulun sonuna qədər açılmasa, bu münaqişə qlobal resessiyaya səbəb olacaq.
Zənginlər ödəyəcək, kasıblar resurssuz qalacaq
Hazırda təklif çatışmazlığı ən çox Asiya, Afrika və Avstraliyada hiss olunur. “Trafigura”nın baş icraçı direktoru Riçard Holtum hesab edir ki, qiymətlərin kəskin artımı qlobal iqtisadiyyata zərbə vuracaq, lakin varlı ölkələr fiziki qıtlıqdan yayınacaq.
Holtum 2022-ci ildə Rusiya-Ukrayna münaqişəsindən sonra Avropada yaranmış qaz böhranını xatırladıb: “Avropa qazının üçdə birini itirdi, amma heç bir enerji kəsintisi olmadı”. Onun sözlərinə görə, qiymətlər artsa da, fiziki çatışmazlıq yaranmadı.
“Burada da eyni şey baş verəcək. Zəngin ölkələr öz istehlakçılarını qoruyacaq, aşağı ödəmə qabiliyyətinə malik ölkələr isə tələbin çökməsi ilə üzləşəcək”, — deyə o bildirib.
Uoll-Stritin illüziyaları və Tramp faktoru
Trederlər və analitiklər ABŞ-nin boğazın tez açılmasına gətirib çıxaracaq razılaşma əldə etmək imkanlarına skeptik yanaşırlar. “RBC Capital Markets”in qlobal xammal strategiyası rəhbəri Helima Kroft bildirib ki, ABŞ fond indeksləri qismən investorların münaqişənin tezliklə həll olunacağına dair səhv gözləntiləri səbəbindən rekord səviyyələrə yaxın ticarət olunur.
“Bazarda belə fikir var ki, prezident Donald Tramp sadəcə Ağ evdə oturub bu münaqişəni dayandıra bilər”, — deyə Kroft qeyd edib. O, bazarda məşhur olan TACO (Trump Always Chickens Out — “Tramp həmişə geri çəkilir”) ifadəsini misal gətirib: “Hamı deyir ki, ‘o, yenə geri çəkilə bilər’. Amma bu ifadəni dəyişdirsək, TACO üçün iki tərəf lazımdır”.
“Hamı elə davranır ki, guya bu prosesi yalnız Tramp idarə edir. Halbuki İranın danışıqlarda hansı mövqe tutacağı ilə bağlı heç bir zəmanət yoxdur”, — deyə o əlavə edib.
Neft emalı böhranı 2030-cu ilə qədər uzana bilər
Hətta optimist ssenaridə belə, neft məhsulları bazarı üçün uzunmüddətli nəticələr çox ciddi olacaq. “Energy Aspects” şirkətinin bazar analitikası direktoru Amrita Sen hesablayıb ki, əgər mayın sonuna qədər Hörmüz boğazının ötürücülük qabiliyyəti ən azı 50% bərpa olunsa, bazar yenə də 450 milyon barel neft məhsulunu (dizel və benzin) birdəfəlik itirəcək.
Senin sözlərinə görə, qlobal neft emalı sektorunda ehtiyat güclərin olmaması səbəbindən bu qədər böyük həcmdə yanacağın bərpası ən tez 2030-cu ilə qədər mümkün olacaq, o da yalnız qiymət artımı tələbi əvvəlcədən kəskin azaltmasa.
