2025-ci ilin dekabr ayının sonundan bəri İranda etirazlar zamanı 2500-dən çox insan həlak olub, 16 000-dən çox adam isə, hüquq müdafiə təşkilatı HRANA-nın məlumatına görə, həbs edilib. İnsanlar küçələrə rialın kəskin ucuzlaşması və ərzaq məhsullarının illik ifadədə 72 faiz bahalaşması fonunda çıxıblar. İki həftə ərzində iqtisadi tələblər rejimin devrilməsi çağırışlarına çevrilib. Bu, İslam Respublikasının 46 il ərzində – 1979-cu il inqilabından və şahın devrilməsindən bəri yaşadığı ən böyük böhrandır.
Problemlərin dərhal görünməyən detonatorlarından biri bank sektorundakı kollaps olub, deyə The Wall Street Journal qeyd edir. 2025-ci ilin oktyabrında ölkənin ən iri özəl kreditorlarından biri olan Ayandeh Bank iflas etdi. Bankın biznes ölçülərinə baxmayaraq, kreditlərinin 97 faizədək hissəsi geri qaytarılmırdı, vəsaitlərin böyük qismi isə bankın təsisçisinə məxsus nəhəng ticarət mərkəzi Iran Mall-da “basdırılmışdı”. WSJ yazır ki, bir ailə 12 il ərzində necə maliyyə piramidası qurdu və onu siyasi əlaqələr hesabına qorudu, bu piramidanın çöküşü isə İslam Respublikasının tarixində ən böyük etiraz dalğalarından birinə təkan verdi.
Çox “yaxşı faizlər” təklif edən bank
Ayandeh Bank 2013-cü ildə üç problemli kredit institutunun birləşdirilməsi yolu ilə yaradılıb. Həmin üç qurumun hamısını İranın ən varlı ailələrindən birinə mənsub 63 yaşlı iş adamı Əli Ənsari nəzarətdə saxlayırdı. Formal olaraq bu, xilasetmə – “boğulanların” sanasiyası idi. Əslində isə bank lisenziyasını saxlamaq və başqalarının pullarına çıxış əldə etmək üsulu idi.
Mərkəzi Bankın audit hesabatında deyilirdi ki, Ayandeh-nin aktivlərinin 60 faizdən çoxu “sağlam deyil”. Ümumilikdə isə bankın verdiyi kreditlərin 97 faizi gecikmiş (problemli) idi.
Ən böyük borcalan Iran Mall International Development Company idi – Tehranın qərbində yerləşən Iran Mall ticarət mərkəzinin sahibi. Şirkət 135 ayrı kredit üzrə 97 trilyon tümən (9 milyard dollar) almış, amma bunun 72 trilyonunu (6,7 milyard dollar) qaytarmamışdı. Şirkətin sahibi isə elə həmin Ayandeh Bank-ın təsisçisi Əli Ənsari idi.
Ticarət mərkəzi kimi “milli layihə”
Iran Mall 2018-ci ildə açılıb. Ümumi sahəsi 1,95 milyon kvadrat metr olan ticarət mərkəzi Yaxın Şərqin ən böyük mərkəzi hesab olunur. Daxildə IMAX kinozalı, kitabxana, hovuzlar, idman kompleksləri, avtosalon və XVI əsr fars sarayını təkrarlayan güzgülü salon var. Layihə, WSJ-nin qeyd etdiyi kimi, “İran iqtisadiyyatının qalan hissəsindəki durğun fonla müqayisədə heç bir məna kəsb etməyən nümayişkaranə dəbdəbə” idi.
Tikintiyə hələ Ayandeh Bank yaradılmamışdan əvvəl – 2011-ci ildə başlanmışdı. Layihə ilk gündən suallar doğururdu. Tehran Şəhər Şurasının və parlamentin üzvləri torpağın niyə ucuz qiymətə satıldığını və bələdiyyə haqlarının niyə bu qədər aşağı olduğunu soruşurdular. 2018-ci ildə millət vəkili Əhməd Beyqdeli bildirmişdi ki, yoxlama hesabatı torpağın bazar dəyərindən aşağı satıldığını göstərib. 2020-ci ildə Tehranın 22-ci dairəsinin meri qayda pozuntularını təsdiqləmiş və sahibkarların 500 milyard rial (təxminən 50 milyon dollar) cərimə ödədiyini demişdi, bunu Radio Zamaneh yazırdı. Amma “milli layihə” davam edirdi.
Layihəni Ənsarinin özü ilə yanaşı, daha bir nüfuzlu bankir Cəlal Rəsulof, eləcə də İslam İnqilabının 1979-cu il sponsorlarından və İslam Koalisiya Partiyasının yaşlı (sözün əsl mənasında – 2024-cü ildə onun 97 yaş var idi) xadimlərindən olan İslam İqtisadi Təşkilatının təsisçisi Əla Mir-Mohəmməd-Sadəqi də daxil olduğu Qəyyumlar Şurası irəli aparırdı.
Əlaqələr vasitəsilə “müdafiə qalxanı”
Əli Ənsari son illərdə böyük bank borcları olan və buna görə də həbs olunan, məhkum edilən, hətta edam edilən bir çox iranlı biznesmenin aqibətini yaşamaqdan yayınmağı bacardı.
Mümkün səbəblərdən biri onun işləmə üsulu idi. Məhkum olunmuş iş adamlarının əksəriyyəti pulları kənar banklardan götürürdü. Ənsari isə, Radio Zamaneh-nin izah etdiyi kimi, vətəndaşlardan geniş miqyasda vəsait toplamaq və onları öz layihələrinə yönləndirmək üçün xüsusi olaraq öz bankını yaratmışdı.
Biznesmenin siyasi və dini əlaqələri də onu qoruyurdu. Ənsarilər ailəsi İranda və İraqda ziyarətgahlara xalçalar hədiyyə edir, məscidlər inşa etdirir, dini mərasimləri və xeyriyyə təşkilatlarını maliyyələşdirirdi.
Siyasi baxımdan Ənsari sabiq mühafizəkar prezident Mahmud Əhmədinejada yaxın şəxs sayılırdı. Böyük Britaniya 2025-ci ildə ona qarşı sanksiya tətbiq edərək, onu “İnqilab Keşikçiləri Korpusunun (KSK) maliyyələşdirilməsinə yardım edən korrupsiyalaşmış iranlı bankir və biznesmen” adlandırdı. Həmin vaxta qədər Ənsari Londonda bir malikanənin və eyni küçədə yerləşən ondan artıq evin sahibi idi, onların ümumi dəyəri 100 milyon funt sterlinqdən çox qiymətləndirilirdi.
Onun İranda problemləri iki hadisədən sonra başladı. Birincisi: 2024-cü ilin dekabrında himayədarı Mir-Mohəmməd-Sadəqi vəfat etdi. İkincisi: həmin ilin may–iyun aylarında biznesmenin atası Əli-Əkbər Ənsari dünyasını dəyişdi.
Radio Zamaneh qeyd edir ki, Ayandeh-nin iri borcalanlarının siyahısı böyük ölçüdə Əli-Əkbər Ənsarinin dəfnində iştirak edənlərin siyahısı ilə üst-üstə düşürdü. Bunlar dini pərdəsi altında fəaliyyət göstərən mühafizəkar biznes qruplarının nümayəndələri, islahatçı və mülayim düşərgədən texnokratlar, Ali Rəhbər Aparatına yaxın şəxslər, keçmiş nazirlər və merlər idi. Dəfndən bir müddət sonra Mərkəzi Bankın Ayandeh-nin kreditləri ilə bağlı hesabatı ortaya çıxdı.
Ayandeh üçün kim ödəməli idi?
23 oktyabrda Mərkəzi Bank Ayandeh Bank-ın lisenziyasını geri aldı və onun əməliyyatlarının ölkənin ən böyük dövlət bankı olan Bank Melli-yə ötürülməsini əmr etdi. Müştərilərə depozitlərinin bu dövlət bankı vasitəsilə təminat altına alındığı və bir hissəsinin Depozitlərin Sığortalanması Fondu tərəfindən – müəyyən həddə qədər – ödəniləcəyi vəd edildi. Ayandeh-nin aktivləri – onların çoxu daşınmaz əmlak sektorunda idi və ən qiymətli “inci” kimi Iran Mall göstərilirdi – də Bank Melli tərəfindən idarə edilməli və bacarıldığı qədər satılmalı idi.
Toplanmış zərərlərin həcmi çox böyük olduğuna görə yerli KİV-lər optimist ssenariyə əsasən belə hesab edirdilər ki, dövlət və Bank Melli borcun təxminən üçdə ikisini bağlamalı olacaq. Bunun bir hissəsini örtmək üçün faktiki olaraq pul çap etmək lazım gəlirdi. Yəni bankın borclarına görə illərlə azalan alıcılıq qabiliyyəti ilə on milyonlarla iranlı ödəniş etməli idi.
Əli Ənsarinin özü isə hələ oktyabrın sonunda yaydığı bəyanatda iflasın “bankın nəzarətindən kənarda qəbul edilən qərar və siyasətlərin nəticəsi” olduğunu bildirdi. O əlavə etdi ki, bank “dəyərli irs və uzunmüddətli aktivlər” qoyub. “Vicdanım rahatdır və qəlbim arxayındır”, – deyə Ənsari dedi. Onun barəsində hər hansı hüquqi tədbir görüldüyü barədə məlumat verilmirdi.
Sistemli problem
Ayandeh ayrı-ayrı hallarda pis idarəetmənin tək nümunəsi deyil. Problem bütün İran bank sisteminin strukturunda gizlənir.
Al Jazeera-nın 2025-ci ilin oktyabrında yazdığına görə, hələ 2010-cu illərdə, BMT-nin nüvə proqramı ilə bağlı sanksiyaları fonunda İranda yüzlərlə lisenziyasız maliyyə institutu peyda olmuşdu. Onlar yarıdövlət, hərbi və ya dini fondlarla bağlı idi. Bu qurumlar yüksək faiz dərəcələri ilə banklardan depozit cəlb edir, lakin vəsaitləri çox vaxt geri qaytarmırdılar. Minlərlə investor illərlə öz vəsaitlərini çıxara bilmirdi.
2016-cı ilə gəldikdə bu strukturlar ölkənin ümumi pul təklifinin 25 faizdən çoxunu nəzarətdə saxlayırdı. Hökumət və Mərkəzi Bank onları yalnız 2017-ci ildə tam nəzarətə götürə bildi, lisenziyasız institutların fəaliyyətini qadağan edərək. Milliləşdirmədən sonra məlum oldu ki, onların seyflərində demək olar ki, heç nə qalmayıb – pullar insayderlərə verilən kreditlərə və daşınmaz əmlaka yönləndirilmişdi. Nəhəng borcları örtmək üçün hökumət məcburən “çap maşınını işə saldı” ki, bu da inflyasiyanın artması və adi iranlılar üçün həyat xərclərinin yüksəlməsi demək idi.
WSJ üçün hesablamalar aparan, BVF-nin Yaxın Şərq və Mərkəzi Asiya departamentinin sabiq direktor müavini Adnan Mazareinin sözlərinə görə, 2019-cu ilə gəldikdə İran bank sisteminin təxminən 70 faizi faktiki olaraq dövlətin nəzarəti altında idi. Banklar Mərkəzi Bankdan girovsuz, amma yüksək faizlə verilən təcili likvidlik mexanizmi hesabına borclanırdı. Banklar bu pulları çox vaxt səmərəsiz şəkildə yatırır, elitalarla əlaqəli şəxslərə spekulyasiya və iri tikinti layihələri üçün kreditlər verirdilər.
Nəticədə, İran ard-arda bir neçə şokla – sanksiyaların yeni dalğaları, “Hizbullah” və Suriya rejimi kimi regional müttəfiqlərin zəifləməsi, İsrail və ABŞ-la birbaşa qarşıdurma – üzləşəndə, ölkədə üstəlik tamamilə dövlətə bağlı, çox kövrək maliyyə sistemi mövcud idi.
Ölkənin Mərkəzi Bankının məlumatına görə, oktyabrın sonuna ən azı daha beş bank və maliyyə institutu mənfi kapitalda idi və ciddi problemlərlə üzləşmək riski daşıyırdı, deyə analitik nəşr Amwaj Media bildirir. Onların arasında 1925-ci ildə İranın ilk müasir milli bankı kimi yaradılmış iri Bank Sepah da var idi. 2020-ci ildə bu banka beş problemli hərbi bank birləşdirilmiş, bu da onun vəziyyətini kəskin pisləşdirmişdi.
Bankdan etirazlara doğru
İranın iqtisadi çöküşü illərlə “hazırlanırdı”, amma son aylarda sürətlə açıq fazaya keçdi. 2025-ci il ərzində milli valyuta – rial – dollar qarşısında 45 faiz ucuzlaşdı, inflyasiya 42,2 faizə çatdı. Əsas ərzaq məhsullarının qiymətləri illik müqayisədə 72 faiz artdı – WSJ-nin qeyd etdiyi kimi, son illərin orta göstəricisindən demək olar ki, iki dəfə yüksək. Ölkə eyni zamanda enerji və su böhranı ilə mübarizə aparır , hətta prezident Məsud Pəzeşkiyan oktyabrda paytaxtın Tehrandan Hind okeanı sahillərinə daha yaxın əraziyə köçürülməsini təklif etmişdir.
Maaşlar inflyasiyanın artımı ilə ayaqlaşmırdı, qiymətlərin yüksəlməsi isə adi iranlıları tükənmə nöqtəsinə çatdırdı. WSJ-nin məlumatına görə, ilin sonunda rialın ucuzlaşması kəskin sürətlənəndə mağaza sahibləri qiymətləri necə qoyacaqlarını belə müəyyənləşdirə bilmirdilər. “İran orta sinfi məhv edilib, – deyə 43 yaşlı rəssam və Tehran sakini nəşrə bildirib. – Artıq heç olmasa yemək tapmağa belə cəhd edə bilməyəndə, itiriləcək heç nəyin qalmır”.
Hökumət Ayandeh-nin ləğvinə pul xərclədiyi halda, əhaliyə dəstəyi ixtisar edirdi. Dekabrda hökumətin təqdim etdiyi büdcə sərt qənaət tədbirlərini nəzərdə tuturdu. Buraya idxal üçün güzəştli məzənnənin ləğvi, bəzi çörək subsidiyalarının aradan qaldırılması və idxal olunan benzinin bazar qiymətləri ilə satılması daxil idi. Ümumilikdə büdcə, Vyanada yerləşən Eurasian Nexus Partners konsaltinq şirkətinin idarəedici tərəfdaşı Bidcan Hadjepurun hesablamalarına görə, əhaliyə və idxalçılar kimi əsas maraq qruplarına göstərilən dövlət dəstəyinin 10 milyard dollar azaldılmasını nəzərdə tuturdu.
Büdcə parlamentə rəsmi olaraq 23 dekabrda təqdim olunsa da, sərt qənaət dalğası ilə bağlı söz-söhbətlər bundan xeyli əvvəl yayılmağa başlamış və əhalinin qorxularını daha da gücləndirmişdi. Nəticədə ilin sonunda ölkə üzrə onlarla şəhəri əhatə edən etirazlar alovlandı. İndi ABŞ prezidenti Donald Tramp iranlıları dövlət qurumlarını ələ keçirməyə çağırır və onlara kömək göstərə biləcəyinə dair qeyri-müəyyən vədlər verir, İrana qonşu ölkələr isə regionun və potensial olaraq qlobal bazarların vəziyyətini daha da ağırlaşdırmamaq üçün Vaşinqtonla münaqişəyə qoşulmamağı səssiz şəkildə razılaşdırmağa çalışırlar.
