Niyə Nikola Makiavelli tiranların və sərt idarə edicilərin “Bir Dövləti əldə edən şəxs, əgər onu saxlamaq istəyirsə, iki şeyə diqqət yetirməlidir: birincisi, qədim şahzadələr nəslinin qanının məhv edilməsi; ikincisi, qanunlarda və ya vergilərdə heç bir dəyişiklik edilməməsi; çünki bu şəkildə yeni əldə edilmiş Dövlət tez bir zamanda irsi ilə birləşir” bu cür sitatlarına görə sevimli yazıçısı idi. Nikola Makiavelli müasir dövrün ilk müasir politoloqu sayılır. Şah əsəri hesab edilən “Hökmdar” geniş və qalmaqallı şəkildə tanınır. Sovet lüğətlərindən birində “Makiavellianizm” kobud güc kultuna, əxlaq normalarına etinasızlığa əsaslanan siyasət və xəyanət, xəyanət, ikiüzlülük və riyakarlıq kimi müəyyən edilir.
Bütün bu fərziyyələrdə həqiqət payı doğrudur. Əsəri Nikkolo Makiavelli tərəfindən 1513-cü ildə yeni intibah hökmdarları üçün bir növ təlimat kitabçası kimi yazılmışdır. O, bu əsəri sürgündə olarkən yazmışdır və ümid edirdi ki, bundan bir vaxtlar tutduğu hakimiyyət mövqeyinə qayıtmasına kömək etmək üçün istifadə edəcək. Bu əsər, sui-qəsddə ittiham olunduğu, işgəncəyə məruz qaldığı və sürgün edildiyi üçün Lorenzo de Mediçinin rəğbətini qazanmaq üçün bir hədiyyə idi. Lakin bir çox tiranlar üçün Makiavellinin “Hökmdar” əsəri əvvəl oxunaqlı bir hekayəyə çevrildi və hökmdarlara ötürdüyü sözləri təlimatlar praktik məsləhət kimi qəbul edildi. Napoleon Makiavellinin “oxumağa dəyər yeganə yazıçı” olduğunu qeyd etmişdir. Vladimir İliç Lenin “ağıllı florensiyalı” ifadəsini işlətmişdir. Stalinə gəldikdə isə, Makiavellinin kitabları onun dövründə SSRİ-də bir neçə dəfə nəşr olundu. Üstəlik, 1939-cu il nəşrinin ön sözündə Makiavelli “böyük mütərəqqi yazıçı” kimi təsvir olunurdu.
Stalin və Makiavelliyə heyran olan digər tiranların əslində “Hökmüdar” əsərini diqqətlə oxuduqlarına əminliklə yanaşmaq olmaz, çünki onlar müəllifin tövsiyələrini sadəcə birtərəfli qəbul ediblər (özlərinə sərf edən şəkildə), məsələn, aşağıda qeyd edilən fikirləri (yanaşmaları) tamamilə görməzdən gəliblər: “Hökmdar… cəzalandırmağa tələsməməlidir; bütün hərəkətlərində təmkinli, ehtiyatlı və mərhəmətli olmalıdır.” Və ya: “Hökmdar, kiminsə, nədənsə ona həqiqəti deməkdən qorxduğunu görəndə narahatlıq göstərməlidir.” bu fikirlər , əlbəttə, bu cür sərt idarəyə üstünlük verənlər üçün sərfəli deyildi. Ona görə də bəzi punktla və yanaşmalar gözardı edilir və ya üstündən keçilirdi.
Nikkolo Makiavellinin həyatı haqqında kifayət qədər məlumat var. O, 1469-cu ildə anadan olub, Florensiyada böyüyüb, vətəndaş və vətənpərvər olub. Nəcib mənşəyi və müstəsna qabiliyyətləri ona vəzifə pillələrində tez bir zamanda yüksəlməyə imkan verib. O, Florensiyanı idarə edən Mediçi ailəsinin (yeri gəlmişkən bu ailə haqqında olduqca maraqlı serial var) siyasi əleyhdarlarına qoşulub və Mediçi ailəsi sürgünə göndərildikdən sonra xarici işlər naziri vəzifəsini icra edib.
Onun ən məhşur “Hömdar” əsərində hakimiyyətin idar olunması, xalqa yanaşma, intriqalar, etirazlar zamanı siyasilərin tutacağı mövqe, verəcəyi qərarlar, siyasi rəqiblərlə davranış və s haqqında (qısa) tövsiyyələr qeyd olunub. Olduqca maraqlı yanaşması olan bu əsərdən maraqlı siatatlar:
- Vətəndaşların qətlini, xəyanəti, qəddarlığı və alçaqlığı da cəsarət adlandırmaq olmaz: bütün bunlar güc qazandıra bilər, amma şöhrət qazandıra bilməz.
- İnsan kiçik bir səhv üçün qisas ala bilər, amma böyük bir səhv üçün yox; buradan belə nəticə çıxır ki, insana edilən cinayət qisasdan qorxmamaq üçün hesablanmalıdır.
- Əgər biri digərindən şübhələnirsə, digəri isə ona xor baxırsa, iki nəfər necə yola gedə bilər?
- Bütün qalaların(sığınacaq) ən yaxşısı xalq tərəfindən nifrət edilməməkdir: hansı qalalar tiksəniz də, xalq tərəfindən nifrət edilsəniz, onlar sizi xilas etməyəcək, çünki xalq silah götürəndə yadplanetlilər həmişə onların köməyinə gələcəklər.
- Üç növ ağıl var: biri hər şeyi özü dərk edir; digəri birincinin dərk etdiyini başa düşə bilər; üçüncüsü isə heç nəyi öz-özünə dərk etmir və başqasının dərk etdiyini dərk edə bilməz. Birinci ağıl görkəmli, ikincisi əhəmiyyətli, üçüncüsü isə dəyərsizdir.
- Gecikmə hər şeyə çevrilə bilər, çünki zaman özü ilə həm şər, həm də xeyir, həm də xeyir şər gətirir.
- Hansı daha yaxşıdır: bir hökmdarın sevilməsi, yoxsa qorxulması? Deyirlər ki, eyni zamanda həm sevilmək, həm də qorxmaq ən yaxşısıdır; lakin sevgi və qorxu bir yerdə yaxşı mövcud deyil, ona görə də seçim etmək lazımdırsa, qorxunu seçmək daha təhlükəsizdir.
- Qalibin çoxlu dostu olur, amma yalnız uduzan insanın əsl dostları olur.
- Bildiklərini gizlət, başqalarının dediklərini öyrən və əsl lider
- Hər kəs sənin necə göründüyünü görür, amma çox az adam sənin kim olduğunu hiss edir.
- Ehtiyatlı olmaqdansa, cəsarətli olmaq daha yaxşıdır, çünki tale bir qadındır.
- Hər dəyişiklik digər dəyişikliklərə yol açır.
- Həm yaxşılıq, həm də pislik etməklə nifrətə səbəb oluruq. (Yaxşı əməllər pis əməllər qədər nifrətə səbəb ola bilər.)
Aliyə Nuru
