-4 C
Baku
Wednesday, February 28, 2024

Səudiyyə Ərəbistanı: “neft iynəsi”ndən və xarici təchizatdan ərzaq təhlükəsizliyinə qədər

Məşhur qədim yunan filosofu Platonun dediyi kimi, “zərurət bütün ixtiraların anasıdır”. Bu yanaşmanın həqiqəti bu və ya digər səbəblərdən kənd təsərrüfatını ənənəvi şəkildə inkişaf etdirə və böyük həcmdə qida məhsulları istehsal edə bilməyən dövlətlərin aqrotexniki fəaliyyətlərini nümayiş etdirilir.

Bu gün 1930-cu illərdə nəhəng neft yataqlarının uğurlu kəşfindən sonra görünməmiş iqtisadi artıma və çiçəklənməyə nail olan Səudiyyə Ərəbistanı haqqında danışacağıq. Perspektivdə Səudiyyə Ərəbistanında neftin nəhayət tükənəcəyi və “qara qızıl”a alternativin tapılmayacağı “ac illər” ssenarisi var. Kənd təsərrüfatının innovativ potensialının inkişafı ölkə üçün yaxın gələcəkdə ərzaq təhlükəsizliyinə nail olmaq üçün vasitələrdən biridir.

Bir problem, üç həll yolu: optimal və uzunmüddətli yolu tapmaq

Yaxın Şərq regionunun xarici təchizatdan güclü asılılığı yeni xəbər deyil. Bir çox onilliklər ərzində Səudiyyə Ərəbistanı ərzaq təhlükəsizliyinə nail olmaq üçün səylər göstərir. Bunun üçün dövlət həmişə bir neçə yolla gedib.

Birinci yol – buğda əkininin dəstəklənməsi.

1980-1990-cı illərdə Səudiyyə Ərəbistanı özünü taxılla tam təmin etməyə çalışırdı. Bunu etmək üçün hökumət bu məhsulun istehsalına subsidiya verməyə başladı. Qısa müddətdə krallıq təkcə özünü taxılla təmin etməyə deyil, həm də ixraca keçdi (bu, hətta bir müddət geosiyasi “yumşaq güc” kimi də istifadə olunurdu). Ancaq birdən məlum oldu ki, buğda yeraltı su ehtiyatlarını əhəmiyyətli dərəcədə tükəndirir, buna görə də proqram ixtisar edilməli idi. Beləliklə, bir neçəsi istisna olmaqla, bütün subsidiyalar 2009-cu ildə dayandırıldı.

İkinci yol – kənd təsərrüfatı torpaqlarının xaricdən alınması.

2009-cu ildə Səudiyyə Ərəbistanı özəl sektoru digər ölkələrdə kənd təsərrüfatı torpaqlarını icarəyə götürməyə və ya almağa təşviq etməyə başladı. Əlbəttə ki, kənd təsərrüfatı fəaliyyətinin son məhsulu krallığa idxal edilirdi. Oxşar ərazilər bütün dünyada mövcud idi – Efiopiya, Sudan, Türkiyə, Braziliya. Eyni zamanda, xaricdə torpağın alınması kifayət qədər mürəkkəb, mübahisəli və qeyri-şəffaf olduğundan, burada da müəyyən nüanslar vardı.

Üçüncü yol – aqrotexnologiyalar.

Səudiyyə Ərəbistanının hökuməti indi başa düşür ki, innovasiyalar yaranan ərzaq təhlükəsizliyi probleminin yeganə uzunmüddətli həllidir. Bunu nəzərə alaraq, Milli Kənd Təsərrüfatının İnkişafı Fondu (ADF) 1963-cü ildən elmi metodların və müasir texnologiyaların intensiv tətbiqi yolu ilə istehsalın səmərəliliyini artırmaq üçün nəzərdə tutulmuş tam gücü ilə fəaliyyətə başladı. ADF strukturu yüksək texnologiyalı avadanlıqların alınması üçün fermerlərə faizsiz ixtisaslaşdırılmış kreditlərin ayrılması ilə məşğuldur. 2021-2025-ci illərdə fond yüksək texnologiyalı istixanaların tikintisinə 220 milyon dollardan çox vəsait xərcləmək niyyətindədir.

download
Milli Kənd Təsərrüfatının İnkişafı Fondu (ADF)

Effektiv ticarət: yanacaq qarşılığında ərzaq məhsulları

Səudiyyə Ərəbistanı ərəb dünyasının, eləcə də bütün Yaxın Şərq regionunun ən böyük iqtisadiyyatıdır. Eyni zamanda, dövlət 80% ərzaq idxalından asılıdır, hansı ki “neft pulları” ilə təmin edilir.

Vəziyyəti daha da ağırlaşdıran odur ki, Səudiyyə Ərəbistanının bütün ərazisinin yalnız 1.5%-i kənd təsərrüfatı məqsədləri üçün istifadə olunur. Digər ölkələrdən belə güclü asılılığı nəzərə alaraq, təsəvvür etmək çətindir ki, Səudiyyə Ərəbistanı (2009-cu ildə regionda hidroponik qurğulardan ilk istifadə edən BƏƏ-dən fərqli olaraq) aqrotexnoloji inkişaf kursunu nisbətən yaxınlarda götürüb. Hər şeyin səbəbi müasir dövrdə sürətlə azalan və gələcəklə bağlı müəyyən narahatlıqla əvəzlənən resursların bolluğundan irəli gələn açıq-aşkar diqqətsizlikdir.

Nə olursa olsun, xammal təkcə sərvət deyil, həm də Səudiyyə Ərəbistanının lənətidir. Neft ölkənin ümumi ixrac gəlirinin 80%-dən çoxunu və milli ÜDM-in 40%-ni təşkil edir.

* Bir ixrac sənayesinin üstünlük təşkil etməsi nəticəsində sənayenin digər sahələri deqradasiyaya uğrayır ki, bu da işsizliyin artmasına, istehsalın azalmasına və ümumi iqtisadi tənəzzülə gətirib çıxarır. 

Bundan əlavə, Səudiyyə Ərəbistanı xam neftin həcmini artıra bilən nadir ölkələr sırasındadır. Lakin bu əlverişli vəziyyət əbədi olaraq davam etməyəcək. Səudiyyə Ərəbistanı hökuməti bir təkzibedilməz faktı aydın başa düşür – yaxın gələcəkdə (60-70 il) ölkənin neft ehtiyatları nəhayət və dönməz şəkildə tükənəcək. Eyni zamanda, müvafiq sənaye ekspertizasının nəticələrinə görə, enerji resurslarına qlobal tələbat da azalacaq.

Qarşıdan gələn balanssızlıq və “neftdən əvvəlki dövrə” qayıdış təhlükəsinin artması (hansı ki 1930-cu illərdən əvvəlki “depressiv” tarixi təkrarlamaq deməkdir) nəhayət, Səudiyyə hakimiyyətini 2016-cı ildə ən mühüm strateji proqramı qəbul etməyə sövq etdi. Dövlət qarşıdakı onillikdə iqtisadiyyatını şaxələndirməyi və neftdən asılılığı azaltmağı planlaşdırır,  sənəd “Səudiyyə Ərəbistanına baxış 2030” adlanır. Bu, kifayət qədər spesifik bir plandır, lakin bürokratiyanın azaldılması, hökumət prosedurlarının və dövlət xidmətlərinin göstərilməsinin sadələşdirilməsi, biznes mühitinin yaxşılaşdırılması, dini turizmin inkişafı və s. kimi daha real ambisiyalarla doludur.

download 1
Səudiyyə Ərəbistanına baxış 2030

Ağıllı əkinçilik sahəsindəki milli layihələr

İnanmaq çətindir, lakin ağıllı əkinçilik texnologiyaları Səudiyyə Ərəbistanında nisbətən yaxınlarda ortaya çıxıb: bu sənaye yalnız son bir neçə ildə inkişaf edir.

Beləliklə, 2022-ci ildə Krallığın əsas supermarketlər şəbəkəsi olan “Tamimi Markets” Yaponiyanın “Mitsui & Co” ticarət şirkəti, o cümlədən İtaliyanın aqro-texnoloji həllərin provayderi “Zero Srl” ilə eksklüziv birgə müəssisə təşkil etdi. Söhbət, əlbəttə ki, şaquli infrastruktur qurğularından gedir.

download 2
“Tamimi Markets”

2023-cü ilin fevral ayında Səudiyyə Ərəbistanı Suveren Fondu (İctimai İnvestisiya Fondu, PIF) Amerikanın “AeroFarms” şirkəti (bitkilərin yetişdirilməsinin aeroponik üsulları üzrə ixtisaslaşan startap) ilə çoxdan gözlənilən müqaviləni imzaladı. Perspektivli əməkdaşlıq Ər-Riyadda qapalı mühitlərdə qida şirkətinin işə salınmasını nəzərdə tuturdu.

İndiyə qədər bu nadir (çox vaxt irimiqyaslı) təşəbbüslər BƏƏ-dən fərqli olaraq əkinçilik aqroinnovasiyalarının tətbiqi istiqamətində yalnız ilkin səylər göstərən Səudiyyə Ərəbistanında şaquli əkinçiliyin inkişafını məhdudlaşdırıb. Tamamilə aydındır ki, “uzun sürən neft rifahı”nın təsiri davam edir.

Səudiyyə Ərəbistanında istixanalarda suvarma üçün duzlu su

Diametral olaraq əks mənaları olan iki mühüm statistika var. Bir tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanı əhalisinin 97%-dən çoxu təmiz içməli suya tamamilə maneəsiz çıxışa malikdir. Adambaşına düşən su istehlakına görə krallıq ABŞ və Kanadadan sonra üçüncü yerdədir. Bu mövqedən Səudiyyə Ərəbistanının öz ərazisində su ehtiyatlarından məhrum ola bilməyəcəyini təsəvvür etmək tamamilə haqlıdır, əks halda insanlar həyat verən rütubətin hər damlasını xilas edərdilər… Necə olursa olsun!

Eyni zamanda, dövlətin kifayət qədər su ehtiyatı yoxdur, daimi çayları yoxdur, Səudiyyə Ərəbistanında əsasən primitiv səhra torpaqları üstünlük təşkil edir. Mövcud yeraltı sulu təbəqələr sürətlə tükənir. Səudiyyə Ərəbistanının kənd təsərrüfatı nazirləri bu cəbhədə işlər düzəlməzsə, qaçılmaz quraqlıqlar və gözlənilən ərzaq fəlakətləri barədə həyəcanverici müntəzəmliklə xəbərdarlıq edirlər.

Gördüyünüz kimi, vəziyyət paradoksaldır: həddindən yüksək istehlak kəskin çatışmazlıq ilə yanaşı mövcuddur. Bütün bunları nəzərə alsaq, Səudiyyə Ərəbistanında suyun son dərəcə bahalı məhsul olduğunu düşünmək olar, lakin belə bir mühakimə qətiyyən doğru deyil, çünki ölkə sakinlərinə su 1 m³ üçün 0.03 ABŞ dolları qiymətinə verilir (müqayisə üçün, Nyu-Yorkda qiymət 1 m³ üçün 1.35 ABŞ dollarıdır).

Bu gün Səudiyyə Ərəbistanında istehlak edilən şey duzsuzlaşdırma prosesindən sonrakı sudur. Krallığın bütün gündəlik fəaliyyəti (fərdi və sənaye səviyyəsində) yalnız təzə halına gələn dəniz suyunun istifadəsi ilə “kəskinləşir”. Bu arada, təəccüblüdür ki, dəniz suyunun kənd təsərrüfatında istifadəsi nisbətən yaxınlarda düşünülür!

Böyük Britaniyadan belə bir unikal aqrotexnoloji şirkət var – uzun onilliklər ərzində innovativ istixanaları inkişaf etdirən “Seawater Greenhouse”. O, optimal əkinçilik şəraitini təmin etmək üçün günəş işığından və … adi duzlu sudan istifadə edir. Belə bir “optimumun” əldə etməyin texnoloji prinsipi əslində olduqca sadədir: duzlu su buxarlanır və su buxarının potensialı (soyutma və nəmləndirmə baxımından) məhsul yetişdirilməsi prosesində həyata keçirilir.

2000-ci illərin əvvəllərində BƏƏ və Oman nümayəndələri “Seawater Greenhouse” sənaye startapının birbaşa təsisçisi Çarli Peyton ilə görüş keçirməyə təşəbbüs etdilər. Qarşılıqlı fəaliyyətin nəticəsi ərəb dünyasının geniş ərazilərində bir çox oxşar infrastruktur məntəqələrinin yaradılması oldu.

Öz növbəsində, Səudiyyə Ərəbistanı da innovativ imkanlardan istifadə etdi, lakin artıq “Red Sea Farms” şirkəti vasitəsilə. Şirkət əsasən müxtəlif növ giləmeyvə istehsalı üzrə ixtisaslaşmışdır.

Səudiyyə Ərəbistanının nə iqlimi, nə də torpaq mühiti istənilən məhsuldarlığa nail olmaq üçün heç bir şərait yaratmasa da, duzlu sudan bitkilərin suvarılması üçün necə səmərəli istifadə olunur? Hər şeyin səbəbi kök sistemini qısa müddətdə yoluxduran Piriformospora indica növlü göbələkdir. Onunla mübarizə aparmaq üçün bitki daha çox ferment istehsal edir.

Sadə dildə desək, biz immunitet sisteminin standart reaksiyasını müşahidə edirik: mikrobları və ya göbələyi öldürən və eyni zamanda duzun dağıdıcı təsirini neytrallaşdıran maddələr sintez olunur. Belə mürəkkəb manipulyasiyalar nəticəsində məhsul şirin sudan istifadə ilə müqayisədə 50-65% yüksəkdir.

Yaxın Şərqdə ən böyük kənd təsərrüfatı hakatonu

2019-cu ildən Yaxın Şərq regionunda ən böyük aqrohakaton keçirilir. Müsabiqə üç əsas kateqoriya üzrə aparılır: marketinq və inkişaf, kənd təsərrüfatı layihələrinin idarə edilməsi və dəstəklənməsi, o cümlədən zərərvericilərə qarşı mübarizədə süni intellekt və böyük verilənlərin (Big Data) istifadəsi. Tədbirdə proqramçılar, veb-tərtibatçılar, sahibkarlar və “ideya sahibləri”  iştirak edə bilər.

Müsabiqənin qalibləri (təxminən 150 iştirakçı) layiqli pul mükafatı ilə təltif olunurlar: 13 300 dollar (birinci yer üçün), 8 000 dollar (ikinci yer üçün) və 2 600 dollar (üçüncü yer üçün). Bundan əlavə, qızıl, gümüş və bürünc medal qazananlar (yəni, müvafiq olaraq 1-3-cü yerləri tutanlar) adətən öz aqrotexniki ideyalarının konkret və nəzərəçarpacaq yekun innovativlərə tammiqyaslı çevrilməsi üçün çoxformatlı dəstək alırlar.

Uzunmüddətli perspektivdə belə bir hakatonun məqsədi dövlətin ərzaq səmərəliliyinin sistematik şəkildə artırılması üçün kənd təsərrüfatı sektorunda öz ideyalarını təklif etməyə və həyata keçirməyə hazır olan yeni nəsil innovatorların yetişdirilməsidir.

download 3

Ən yaxın sərhəd qonşusu BƏƏ-dən fərqli olaraq, Səudiyyə Ərəbistanı kənd təsərrüfatı texnologiyalarının inkişafı istiqamətində çox gec irəliləməyə başladı. Bu, çoxlu sayda sənaye təşəbbüslərinin olmamasını izah edir. Nəhayət, son bir neçə il ərzində işlər irəli getdi, lakin indi baş verənlər, milli hökumətin lazımi səyi ilə Səudiyyə Ərəbistanında hər yerdə yayıla biləcək kənd təsərrüfatı innovasiyasının yalnız başlanğıc nöqtəsidir.

Son xəbərlər
Digər xəbərlər