Süni intellekt infrastrukturu üçün nəhəng investisiyalar mənfəətin kəskin artmasına səbəb olub. Son bir ildə ABŞ korporasiyalarının vergidən əvvəlki mənfəəti 1,2 trilyon dollar və ya 30% artıb. S&P 500 indeksinə daxil olan şirkətlər analitiklərin proqnozlarını inamla üstələyirlər. Bununla belə, ABŞ xəzinəsi bu yüksəlişin faydasını demək olar ki, hiss etmir: korporativ mənfəət vergisindən daxilolmalar kəskin azalıb (1-ci qrafikə bax).
Büdcə qurumunun mütəxəssisləri, əlbəttə, bu il daxilolmaların azalacağını gözləyirdilər. Buna şirkətlərə investisiyaların daha böyük hissəsini vergi bazasından silməyə imkan verən son dəyişikliklər səbəb olmuşdu. Lakin azalmanın miqyası hətta onları da təəccübləndirib: qeyri-adi dərəcədə yüksək mənfəət əldə edən texnologiya nəhəngləri eyni zamanda qeyri-adi dərəcədə böyük kapital xərclərini vergi bazasından silirlər. Bu vəziyyət süni intellektin bütün dünyada vergi sistemlərini necə kökündən dəyişə biləcəyini göstərir.
İlk baxışdan süni intellekt bir çoxunun nəhəng borclar topladığı hökumətlər üçün əsl hədiyyə kimi görünə bilər (2-ci qrafikə bax). İqtisadçılar süni intellektin məhsuldarlıq artımını sürətləndirəcəyini, bunun isə öz növbəsində iqtisadiyyatı böyüdəcəyini gözləyirlər. İqtisadçılar Karen Daynan, Duqlas Elmendorf və Luiza Şayner son araşdırmalarında süni intellektin ABŞ dövlət borcuna potensial təsirlərini modelləşdiriblər. İqtisadiyyat daha sürətlə böyüyərsə, 30 ildən sonra borcun ÜDM-ə nisbəti hazırkı artım tempi üzrə proqnozla müqayisədə təxminən 50 faiz bəndi aşağı ola bilər.
Yaxşı xəbərdir? İlk baxışdan belə görünə bilər. Lakin borcun ÜDM-ə nisbəti yenə də artmağa davam edəcək, sadəcə əvvəlkindən daha yavaş. Süni intellekt hesabına iqtisadiyyat sürətlənsə belə, 2050-ci illərə doğru ABŞ hökumətinin borcu əhəmiyyətli dərəcədə arta bilər. Risk ondadır ki, vergi daxilolmaları dövlət xərclərindən geri qala bilər və bu fərq bəzən trilyonlarla dollarla ölçülə bilər. Süni intellekt büdcə kəsirini azaltmaq əvəzinə onu daha da artıra bilər.
Problemlərdən biri budur ki, süni intellekt az vergi tutulan sahələrdə dəyər yarada, daha yüksək vergiyə cəlb olunan sahələrdə isə həmin dəyəri azalda bilər. İqtisadiyyat sürətlə böyüyə, hökumət isə getdikcə daha ciddi maliyyə çatışmazlığı ilə üzləşə bilər.
Hazırda hökumətlər gəlirlərinin böyük hissəsini işçilərdən əldə edirlər. Əsasən zəngin ölkələri birləşdirən İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatına (İƏİT) üzv dövlətlərdə gəlir vergisi və sosial ödənişlər bütün vergi daxilolmalarının yüksək və getdikcə artan hissəsini təşkil edir (3-cü qrafikə bax). ABŞ-də bütün federal vergi gəlirlərinin təxminən dörddə üçü əməkdən daxil olur. İstehlak və kapitaldan, o cümlədən korporativ mənfəət və kapital artımından tutulan vergilərin payı isə daha aşağıdır.
Belə vergi strukturu süni intellektin işçiləri sıxışdırdığı və ya onların əməkhaqqını azaltdığı, korporativ mənfəətin isə artdığı dünyaya uyğun gəlməyə bilər. “Süni intellekt gəlirlərdə əməyin payını azaltdıqca ənənəvi vergi bazası aşınır”, – Anthropic-dən Anton Korinek və Virciniya Universitetindən Li Lokvud son məqalələrində yazırlar.
Yel Universitetinin Büdcə Laboratoriyası süni intellektin illik ÜDM artımını 3,3%-ə qədər sürətləndirdiyi bir sıra ssenariləri nəzərdən keçirir. ÜDM-in böyüməsi vergi daxilolmalarını artırır, lakin bu artımın nə qədər böyük olacağı yeni gəlirlərin kapital sahibləri ilə işçilər arasında necə bölüşdürülməsindən asılıdır.
Yel iqtisadçıları süni intellektin iqtisadi təsirlərinin hələlik nisbətən mülayim olacağını düşünürlər. ÜDM-in 3,3% artması təsirli göstəricidir, lakin tarixdə görünməmiş hal deyil. Digərləri isə daha dərin transformasiya gözləyirlər.
Epoch AI analitik mərkəzindən Filip Trammell və podkaster Dvarkeş Patel ötən il dərc etdikləri essedə “robot sahiblərinə ödənilən ümumi gəlirin payının” 100%-ə qədər yüksələ biləcəyini ehtimal ediblər. Lakin ciddi fiskal şokun yaranması üçün dəyişimin bu qədər radikal olması belə lazım deyil.
The Economist təsirin miqyasını qiymətləndirmək üçün milli gəlirdə əməyin payının 10 faiz bəndi azalmasının vergi daxilolmalarına təsirini hesablayıb. Avstraliya və Cənubi Koreya kimi kapitala nisbətən yüksək vergi tətbiq edən bir neçə ölkə bu ssenaridən nisbətən az zərərlə çıxır. Lakin əmək vergilərinə güvənən hökumətlərin əksəriyyəti ciddi çətinliklə üzləşərdi (4-cü qrafikə bax).
Modeldə ən çox zərər görən ölkə İtaliyadır. Dövlət xərclərinin ÜDM-ə nisbətdə əvvəlki səviyyədə qalacağı fərz edilərsə, ölkənin büdcə kəsiri ÜDM-ə nisbətdə iki dəfədən çox arta bilər. Fransa və Almaniya da ondan çox geri qalmır. ABŞ daha az itirir, lakin burada da təsir nəzərəçarpacaqdır. Birincisi, ABŞ-də əmək vergiləri kapital vergilərindən xeyli yüksəkdir. İkincisi, əməkhaqları ABŞ ÜDM-nin qeyri-adi dərəcədə böyük hissəsini təşkil edir.
Vergi gəlirlərinin ÜDM-də payının azalması isə mütləq mənfi hal deyil. Əgər real ÜDM 30%, real vergi daxilolmaları isə 20% artsa, dövlətin iqtisadiyyatda payı azalar, lakin büdcənin sərəncamında yenə də daha çox resurs olar.
Üstəlik, dövlət özü süni intellektdən istifadə etməyə başlasa, həmin vəsaitləri daha səmərəli xərcləyə bilər. Məsələn, səhiyyədə süni intellekt planlaşdırmanı, diaqnostikanı və dərmanların hazırlanmasını yaxşılaşdırmaqla yanaşı, ümumi xərcləri də azalda bilər. Belə ssenaridə avtomatlaşdırma dövlət xidmətləri üçün qızıl dövr aça bilər.
Lakin daha az nikbin ssenari də mümkündür. Texnologiya bumu dövlət xidmətlərinin maya dəyərini artırmaqla yanaşı, onlara tələbi də yüksəldə bilər. Nəticədə hökumətlər məhz vergi toplamağın ən çətinləşdiyi dövrdə daha çox vergi gəliri əldə etməyə məcbur qala bilərlər.
Bunun səbəblərindən biri iqtisadçıların “xərclər xəstəliyi” adlandırdığı fenomendir. Süni intellektin məhsuldarlığı ən çox artırdığı sahələrdə, məsələn, proqram təminatının hazırlanmasında əməkhaqları kəskin yüksələ bilər. Proqramçılar üçün əlverişli olan bu vəziyyət digər sektorlar, xüsusilə də məhsuldarlığın daha yavaş artdığı dövlət sektoru üçün problemə çevriləcək.
Dövlət qurumları əməkdaşların daha yüksək maaşlı işlərə getməsinin qarşısını almaq üçün onların əməkhaqlarını da artırmalı olacaqlar. Nəticədə hər bir dövlət xidmətinin göstərilməsi bahalaşacaq. Məhz buna görə ölkələr zənginləşdikcə dövlət xərclərinin iqtisadiyyatda payı adətən artır.
Süni intellekt dövlət xidmətlərinin xərcini artırmaqla yanaşı, onlara tələbi də yüksəldə bilər. İş yerləri avtomatlaşdırılan vətəndaşlara yenidən hazırlıq proqramları və işsizlik müavinətləri lazım olacaq. Sosial gərginliyin qarşısını almaq üçün bəzi hökumətlər hətta şərtsiz baza gəliri tətbiq etmək məcburiyyətində qala bilərlər.
Modelləşdirilmiş ssenariyə görə, əgər İtaliya hökuməti süni intellekt səbəbindən əmək bazarından sıxışdırılan insanların itirilmiş gəlirlərini tam kompensasiya etmək qərarına gəlsəydi, büdcəyə hər il əlavə 200 milyard dollar lazım olardı. Eyni zamanda vergi daxilolmaları 90 milyard dollar azalardı. Nəticədə xalis fiskal boşluq təxminən ÜDM-in 10%-i qədər artardı.
Büdcə sistemini qorumağın yollarından biri süni intellektin tətbiqini yavaşlatmaq və ya tamamilə dayandırmaqdır. Massaçusets Texnologiya İnstitutundan Daron Acemoğlu, BVF-dən Andrea Manera və Yel Universitetindən Paskual Restrepo daha əvvəl ABŞ vergi sisteminin avtomatlaşdırmanı süni şəkildə stimullaşdırdığını bildiriblər: əmək yüksək vergiyə cəlb olunduğu halda proqram təminatı və avadanlıq kimi aktivlər üçün səxavətli vergi güzəştləri nəzərdə tutulur. Tədqiqatçıların fikrincə, bu, şirkət rəhbərlərini əməkdaşları texnologiyalarla əvəz etməyə sövq edir.
Bununla əlaqədar bəzi iqtisadçılar süni intellektin birbaşa vergiyə cəlb edilməsini təklif edirlər. Məsələn, modellərin təliminə sərf olunan hesablama gücünə əsaslanan “hesablama vergisi” və ya modelə hər müraciət üçün tətbiq edilən “token vergisi”. Cəmiyyətdə süni intellektə qarşı skeptisizmin artması fonunda belə tədbirlər avtomatlaşdırmanın üstünlüklərinin itirilməsindən yaranacaq ciddi iqtisadi zərərə baxmayaraq geniş dəstək qazana bilər.
Lakin belə vergilər gözlənildiyindən xeyli az gəlir gətirə bilər. Hesablamalara görə, hazırda ABŞ istehlakçıları və şirkətləri süni intellekt modellərinin yaradılması və işlədilməsinə ildə təxminən 700 milyard dollar xərcləyirlər. Bu, ötən il 16 trilyon dollar təşkil etmiş ümumi əməkhaqqı fondu ilə müqayisədə olduqca kiçik vergi bazasıdır.
Süni intellektə çəkilən xərclər arta bilər, lakin bu artımın miqyasını proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Ən böyük texnologiya şirkətlərinin süni intellektə kapital qoyuluşlarının 2028-ci ildən sonra sabitləşəcəyi gözlənilir. Texnoloji tərəqqi isə biznesin süni intellekt xərclərinin ümumiyyətlə sürətlə artmamasına səbəb ola bilər. Buna görə belə verginin fiskal effekti son dərəcə qeyri-müəyyəndir.
Hökumətlər süni intellekt sənayesinin özünü vergiyə cəlb etmək əvəzinə, böyük ehtimalla texnologiya bumunun yaratdığı sərvəti yenidən bölüşdürməyə çalışacaqlar. Mümkün variantlardan biri sərvət vergisidir.
Məqalədə qeyd olunur ki, noyabrda Kaliforniyada 1 milyard dolları aşan şəxsi sərvətə 5%-lik vergi tətbiqini nəzərdə tutan təşəbbüs səsverməyə çıxarılacaq. Rəsmi sənədlərə görə, bu təşəbbüs 2026-cı il noyabrın 3-də Proposition 40 kimi səsverməyə təqdim olunur və milyarderlərin xalis sərvətinə birdəfəlik 5%-lik vergi nəzərdə tutur. Digər ştatlardakı siyasətçilər də bu ideyaya rəğbət göstərirlər və Daron Acemoğlu da daxil olmaqla bir sıra tanınmış iqtisadçılar artıq onu dəstəkləyiblər. Vergi həddinin aşağı salınması dövlətə süni intellekt bumunun yaratdığı daha çox multimilyonçunu əhatə etməyə imkan verərdi.
Lakin etibarlı elmi araşdırmalar göstərir ki, böyük sərvət sahibləri belə tədbirlərə reaksiya verirlər: varlı insanlar ya aktivlərini xaricə köçürür, ya da özləri ölkəni tərk edirlər. Bundan əlavə, böyük sərvətlərin əhəmiyyətli hissəsinin saxlandığı birjada listinqi olmayan şirkətlərin obyektiv dəyərini müəyyənləşdirmək son dərəcə çətindir və bu, vergi orqanlarını dəqiq qiymətləndirmə meyarlarından məhrum edir.
Standard Oil-un səhmləri birjada satılmağa başlamazdan əvvəl Con Rokfellerin şirkətdəki payı əslində nə qədər dəyərində idi? Məhz bu cür praktiki çətinliklər sərvət vergisini tətbiq etməyə çalışan ölkələrin əksəriyyətinin sonradan ondan imtina etməsini izah edir. 1990-cı ildə belə vergilər 11 inkişaf etmiş ölkədə mövcud idi, bu gün isə cəmi dörd ölkədə qalır.
Hətta fərz etsək ki, süni intellekt texnologiyaları özəl bizneslərin həqiqi dəyərini dəqiq müəyyən edə və rəqəmsallaşdırılmış nəzarət kapitalın xaricə çıxarılması yollarını bağlaya bilər, sərvət vergisinin fiskal effekti yenə də gözlənildiyi qədər böyük olmaya bilər.
Mart ayında bir qrup amerikalı qanunverici 50 milyon dollardan çox xalis sərvəti olan ailə və trastlara illik 2%-lik, milyarderlərə isə əlavə 1%-lik vergi tətbiq etməyi təklif edib. Qanun layihəsi müəlliflərinin ən nikbin hesablamalarına görə, bu təşəbbüs hazırda əmək vergilərindən daxil olan gəlirlərin cəmi 15%-nə ekvivalent məbləğ gətirərdi. Praktikada isə göstəricinin bundan xeyli aşağı olacağı ehtimal edilir. Müstəqil araşdırmaların əksəriyyəti göstərir ki, sərvət vergiləri iqtisadi fəallığı zəiflədir və nəticədə büdcənin digər gəlir mənbələrindən daxilolmaları da azaldır.
Başqa bir fərziyyəyə görə, süni intellekt sənayesi yeni supervarlılar dalğası yaradacaq və onlar yeni vergi mənbəyinə çevriləcəklər. Problem ondadır ki, onların bir çoxu milyardlarını qazandıqları qədər sürətlə də bağışlayırlar.
Məsələn, hazırda 2 trilyon dollarlıq rekord qiymətləndirmə ilə IPO-ya hazırlaşan aparıcı süni intellekt laboratoriyası Anthropic-in yeddi həmtəsisçisinin hamısı şəxsi sərvətlərinin 80%-ni ictimai məqsədlərə yönəltmək öhdəliyi götürüblər. Süni intellekt dövründə yaradılan sərvətin böyük hissəsi bank hesablarında və ya lüks daşınmaz əmlakda deyil, xeyriyyə fondlarında və məqsədli fondlarda toplana bilər. Davamlı və sürətli yeni özəl kapital axını olmadan yüksək vergi dərəcələri mövcud mənbələri sadəcə tükəndirə bilər.
Beləliklə, iqtisadçılar arasında belə bir fikir formalaşır: yeni vergilər tətbiq etməkdənsə, mövcud vergilərdə dəyişikliklər etmək daha məqsədəuyğun ola bilər. Bu, xüsusilə korporativ mənfəət, dividendlər və reallaşdırılmış kapital artımı daxil olmaqla kapital gəlirlərinə tətbiq edilən vergilərə aiddir. Əgər süni intellekt ona bəslənən gözləntiləri doğrultsa, bu kapital gəlirləri həqiqətən nəhəng həcmdə ola bilər.
Mümkün islahatlardan biri kapital artımı vergisinin dərəcələrini əmək gəlirlərinə tətbiq olunan vergi dərəcələrinə yaxınlaşdırmaqdır. Kaliforniya artıq reallaşdırılmış kapital artımına adi gəlir vergisi dərəcələrini tətbiq edir. Belçika bu yaxınlarda maliyyə aktivlərindən əldə edilən gəlirlərə 10%-lik vergi tətbiq etməklə əvvəllər belə gəlirləri vergidən azad edən boşluğu bağlayıb.
Avstraliya reallaşdırılmış kapital artımına vergiləri artırır, lakin artımı inflyasiyaya indeksləşdirərək vergiödəyicilərinə qismən kompensasiya verir. Niderland isə bütün investorların eyni investisiya gəliri əldə etdiyini fərz edən və uğurlu investorlara üstünlük verən qeyri-adi sistemi faktiki gəlirin vergiyə cəlb edildiyi sistemlə əvəz etməyə çalışır.
Vergi sisteminin sahibkarlıq fəaliyyətinə vurduğu zərəri minimuma endirmək üçün normal investisiya gəlirliliyindən yuxarı kapital artımına tətbiq edilən vergi eyni dərəcədə səxavətli zərər güzəştləri ilə müşayiət oluna bilər. Məsələn, aşağı gəlir əldə edən investorlar zərərlərini təkcə gələcək kapital artımı gəlirlərindən deyil, əvvəlki dövrlərdə əldə etdikləri mənfəətdən və ya digər gəlir növlərindən də çıxa bilərlər.
Korporativ vergilər də büdcəyə daha çox gəlir gətirə bilər, xüsusilə də süni intellekt iqtisadiyyatı şirkətlərin gələcək investisiyalar üçün ehtiyac duyduğu məbləğləri xeyli üstələyən nəhəng əlavə mənfəət yaratmağa başlayarsa. Belə gəlirlər bazarda monopol mövqedən, nadir torpaq sahələrinə sahiblikdən və ya unikal məlumat bazalarına nəzarətdən yarana bilər.
Nəzəri baxımdan bu cür fövqəladə gəlirləri innovasiya fəaliyyətinə ciddi zərər vurmadan vergiyə cəlb etmək mümkündür. Bir sıra ölkələr artıq biznes üçün vergi dərəcələrini artırır və bununla 2000-ci və 2010-cu illərdə geniş yayılmış vergi yükünün azaldılması tendensiyasını əks istiqamətə çevirirlər.
Bundan əlavə, süni intellekt iqtisadçılar arasında ən çox dəstək qazanan fiskal alətlərdən biri olan istehlak vergilərinin lehinə arqumentləri gücləndirir. Bu vergilərdən yayınmaq çətindir və onlar çox böyük daxilolmalar təmin edə bilər.
Varlı vətəndaşlar daha çox xərclədiklərinə görə belə vergilərin də böyük hissəsini məhz onlar ödəyirlər. Əgər dövlət daha az təminatlı ailələrin itkilərini kompensasiya etmək istəsə — çünki belə xərclər onların gəlirlərinin daha böyük hissəsini təşkil edir — bunu ünvanlı sosial ödənişlər vasitəsilə edə bilər.
Maşınlar maddi sərvətin yaradılmasında əsas rolu üzərinə götürdükcə vergi orqanları da diqqət mərkəzini dəyişməli olacaqlar: pulun necə qazanılmasını daha az, necə xərclənməsini isə daha çox izləmək lazım gələcək.
