Çinin Qərb aviasiya texnologiyalarından asılılığını azaltmağa çalışan Pekin illər boyu sənaye sirrlərini toplamaq üçün casus şəbəkələrindən istifadə edib. Çin dünyanın ən böyük sərnişin aviadaşımaları bazarı uğrunda mübarizədə ABŞ-la aradakı fərqi sürətlə azaldır. Lakin ölkə müasir təyyarələrin istehsalında hələ də demək olar ki, tam şəkildə ABŞ və Avropa texnologiyalarından asılıdır.
Son iyirmi ilə yaxın müddətdə Çin vəziyyəti dəyişməyə çalışır: bir tərəfdən öz innovasiyalarını inkişaf etdirir, digər tərəfdən isə ABŞ rəsmilərinin iddiasına görə, intellektual mülkiyyətin oğurlanması ilə fəal məşğul olur.
Bu cür texnologiyaların əldə edilməsi missiyası Çinin Dövlət Təhlükəsizliyi Nazirliyinə həvalə olunub. Yayılmış qiymətləndirmələrə görə, bu qurum dünyanın ən böyük xüsusi xidmət orqanlarından biridir. Onun heyətinin yüz minlərlə əməkdaşdan ibarət olduğu güman edilir — bu isə FTB və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin ümumi sayından çoxdur.
ABŞ rəsmilərinin məlumatına əsasən, nazirliyin sənaye casusluğu hədəfləri müasir sərnişin təyyarələrinin bütün təchizat zəncirini əhatə edir. Bu zəncirə həm uçuş təhlükəsizliyi üçün kritik əhəmiyyət daşıyan alışdırma şamları kimi kiçik ixtisaslaşmış komponentlər, həm də planetin ən mürəkkəb texnoloji qurğularından sayılan reaktiv mühərriklər daxildir.
Çinin Xarici İşlər Nazirliyi rəsmi açıqlamasında ABŞ-ın ittihamlarını “tamamilə uydurma” adlandırıb. Bloomberg-in araşdırması isə FTB-nin Dövlət Təhlükəsizliyi Nazirliyinin konkret bölməsinə — Altıncı Bürosuna qarşı həyata keçirdiyi genişmiqyaslı əməliyyata fokuslanır. Məhz bu büroya Çinin öz kommersiya təyyarələrini yaratması üçün lazım olan texnologiyaların hissə-hissə, addım-addım əldə edilməsi tapşırılıb.
Köməkçi güc qurğuları
Bu kiçik mühərriklər təyyarənin quyruq hissəsində yerləşir və yerüstü şəraitdə elektrik enerjisi təmin edir. FTB-nin məlumatına görə, Honeywell International Inc. şirkətində çalışan mühəndis 20 il ərzində dəfələrlə Çinə səfər edib və rəsmi qurumlara məxfi məlumatlar, o cümlədən konstruksiya sənədləri ötürüb. Honeywell bu qurğuların aparıcı istehsalçılarından biridir.
Təyyarə gövdəsi
Çinin Commercial Aircraft Corp. şirkəti 2023-cü ildən etibarən daxili marşrutlarda uçuşlara başlayan C919 təyyarəsi üçün Avropa sertifikasiyası almağa çalışır. Məqsəd Boeing və Airbus-un formalaşdırdığı duopoliyanı zəiflətməkdir. Bloomberg-in araşdırması göstərir ki, Qərb istehsalçılarını geridə qoymaq cəhdlərində Çin kəşfiyyatının əməkdaşları və casuslar mühüm rol oynayıb.
Yüksəkgötürmə sistemləri (qanad flaplarının idarəetmə sistemləri)
Bu texnologiyalar qanadlara inteqrasiya olunur və təyyarənin qalxması zamanı qaldırma bucağını tənzimləyən flapları idarə edir. FTB-nin məlumatına görə, bu sahədə ixtisaslaşmış britaniyalı mühəndis məxfi məlumat əldə etməyə çalışan Çin casusları ilə əməkdaşlıq edib.
Detonatorlar və alışdırma şamları
Aviasiya təhlükəsizlik sistemləri bu qurğulardan yanğınsöndürmə sistemlərini aktivləşdirmək, fövqəladə eniş traplarını şişirtmək və reaktiv mühərrikləri fövqəladə hallarda test etmək üçün istifadə edir. FTB-nin məlumatına əsasən, Çin casusları ilə əlaqələndirilən haker kampaniyasının hədəflərindən biri Pacific Scientific Energetic Materials Co. şirkəti olub — bu sahədə aparıcı istehsalçılardan biri.
Temperatur, təzyiq və maye axını sensorları
Təyyarə boyunca yerləşdirilən bu sensorlar sistem parametrlərini izləyir və potensial təhlükəli kənarlaşmalar barədə xəbərdarlıq edir. FTB sənədlərinə və özəl sektor tədqiqatçılarına görə, Pensilvaniya ştatında yerləşən və aviamühərriklər üçün sensorlar istehsal edən Ametek Inc. şirkəti Çin hakerlərinin hədəfinə çevrilib.
Navigasiya və hündürlük təyini sistemləri
Bu sistemlər koordinatları, sürəti, uçuş hündürlüyünü və digər kritik parametrləri müəyyən edir. FTB-nin məlumatına əsasən, bu istiqamətdə Çinin hədəflərindən biri Boeing şirkətinin aparıcı mühəndislərindən biri olub.
Mühərriklər
Reaktiv mühərriklər sənaye casusluğu baxımından ən qiymətli obyektlərdən hesab olunur. Bu sahədə lider mövqelər ABŞ və Avropaya məxsusdur. FTB sübutlar aşkar edib ki, casuslar General Electric Co., Fransanın Safran SA şirkəti və digər müəssisələrin texnologiyalarına çıxış əldə etməyə cəhd göstəriblər. Məqsəd Çin mühəndislərinə rəqabətədavamlı mühərriklər hazırlamaq və istehsal etməkdə kömək etmək olub.
