Hələ babillilərdə də borc defoltları vardı. Əmanət-kredit assosiasiyaları ətrafındakı qalmaqal isə 2008-ci il böhranına aparıb çıxardı. Bəs keçmiş bizə daha nə danışa bilər?
Gözlərinizi yumun və bir mənzərə təsəvvür edin: borc qorxuducu sürətlə artır, populist etirazlar güclənir, yeni lider isə siyasi üsyandan ehtiyat edir. Və o zaman radikal addım atır — iqtisadiyyatı yenidən işə salmaq və cəmiyyəti dirçəltmək üçün bütün istehlak kreditlərini bağışlayır.
Bu, Amerikanın, Avropanın, yoxsa Yaponiyanın gələcəyinin təsviridir? Dövlətlərin sürətlə artan borc yükünü, gərgin siyasi vəziyyəti və zəif iqtisadi artımı nəzərə alsaq, belə düşünmək olar. Amma dövlət tərəfindən təsdiqlənən borc silinməsi əslində qədim Babilin ən sevimli sosial-iqtisadi təhlükəsizlik klapanlarından biri idi.
Babildə pul ənənəvi müasir mənada olmasa da, tacirlər, kəndlilər və hakim ailə arasında gil lövhələrdə qeyd olunan mürəkkəb kredit münasibətləri sistemi mövcud idi. Hər bir neçə onillikdən bir borcların artması siyasi partlayış riski yaradırdı. Buna görə Mesopotamiya hökmdarları “borcdan azadetmə” elan edirdilər, — amerikalı tarixçi Amanda Podani belə deyir. “Onlar gil lövhələri sözün həqiqi mənasında sındırırdılar”, yəni borcları simvolik olaraq bağışlayırdılar.
Maliyyə gərginliyi bu gün də dünyanı təqib edir və buna daim dəyişən başqa fəlakətlər də əlavə olunur. Ötən həftə BVF və Dünya Bankı ilin bu vaxtı üçün qeyri-adi dərəcədə isti keçən Vaşinqtonda ənənəvi yaz toplantılarını keçirərək bir sıra iqtisadi proqnozlar açıqladı. Həmin proqnozlardan birinə görə, qlobal dövlət borcunun ÜDM-ə nisbəti 2015-ci ildəki 80%-dən aşağı səviyyədən 2029-cu ildə 100%-ə yüksələcək. Özəl sektor borcunu da əlavə etdikdə isə göstərici artıq 235%-ə çatır. Bu, Yaxın Şərqdə müharibə, enerji bazarındakı silkələnmələr, süni intellektin nəticələri və kölgə özəl kredit sənayesindəki problemlər fonunda xüsusilə narahatedicidir.
Toplantıdan az əvvəl Bridgewater hedc fondunun qurucusu Rey Dalio xəbərdarlıq etmişdi ki, maliyyə təzyiqi geosiyasi münaqişələri körükləyir və əksinə. Onun daha əvvəl dediyi kimi, bu, Amerikada “vətəndaş müharibəsini xatırladan” bir vəziyyət yaradır.
“Qlobal iqtisadiyyat yenidən ciddi sınaq qarşısındadır”, — BVF-nin baş iqtisadçısı Pyer-Olivye Qurinşa fondun son proqnozlarını təqdim edərkən belə deyib. “Vəziyyətin pisləşməsi riskləri açıq şəkildə çox yüksək səviyyədədir”.
Maliyyəçilər və iqtisadçılar gələcəyə baxarkən bəzən başqa bir bilik mənbəyini, hətta siyasət üçün ilham verə biləcək bir qaynağı gözdən qaçırırlar — tarixi. Biz çox vaxt elə düşünürük ki, insanlığın tamamilə unikal bir mərhələsində yaşayırıq. Halbuki bu gün qarşılaşdığımız problemlərin bir çoxu keçmişdə yaşananları heyrətamiz dərəcədə xatırladır.
JPMorgan-ın baş direktoru və idarə heyətinin sədri Ceymi Daymon bu ayın əvvəlində səhmdarlara illik məktubunda yazırdı: “Biz hələ də Roma imperiyasının, Britaniya imperiyasının, Çin imperiyasının süqutunu və Birinci Dünya müharibəsinin nasist Almaniyasının yaranmasına aparan nəticələrini təhlil edirik. Amma elə böyük tendensiyalar var ki, onları öyrənməliyik — onlar gələcək tarixin istiqamətini müəyyən edə biləcək tektonik plitələrin hərəkəti kimidir”.
İqtisadçı Con Kennet Qelbreyt bir dəfə zarafatla demişdi ki, “yəqin ki, bəşər fəaliyyətinin elə bir başqa sahəsi yoxdur ki, orada tarixin əhəmiyyəti maliyyədə olduğu qədər az olsun”. Financial Times bu boşluğu doldurmağa çalışır. Budur, keçmişdən gələn və bu gün də qüvvədə qalan altı dərs.
Təhlükəsiz sayılan aktivlər çox vaxt ən təhlükəli olur
Heç bir investor fond bazarında və ya yüksək riskli istiqrazlarda pul itirmək istəmir. Amma bunun baş verə biləcəyinə də heç kim təəccüblənməməlidir. Elə buna görə də hətta böyük birja çökmələri özlüyündə nadir hallarda ciddi iqtisadi fəlakətə çevrilir. Məsələn, 1987-ci ildəki “qara bazar ertəsi”nin iqtisadi təsiri nisbətən zəif olmuşdu. 2000-ci illərin əvvəlində dotcom köpüyü partlayanda S&P 500 indeksi dəyərinin demək olar yarısını itirdi, amma bu, yalnız mülayim resessiyaya səbəb oldu.
Maliyyə sistemi adətən o zaman çökür ki, investorların qayaya bənzər etibarlı saydığı qiymətli kağızlar əslində elə olmur. Ən erkən nümunələrdən biri 1557-ci ildə baş vermiş və “üçlü defolt” kimi tanınan hadisədir. Həmin vaxt Fransa, İspaniya və Niderland borc öhdəliklərindən imtina edərək “Avropanın maliyyə və ticarət əsaslarını silkələmişdilər”.
Daha yaxın tarixdə isə 2007–2008-ci illərdəki maliyyə sisteminin çökməsini ABŞ-ın ən yüksək keyfiyyətli ipoteka istiqrazlarının belə etibarlılığı ilə bağlı qorxular tetiklədi. Halbuki sonradan faktiki itkilər müqayisədə o qədər də böyük olmadı.
Bu gün ABŞ xəzinə istiqrazları qlobal “risqsiz” aktiv rolunu oynayır. Onlar təkcə Amerika hökumətinin büdcəsini deyil, həm də bütün dollar yönümlü qlobal maliyyə sistemini və dünya banklarını dəstəkləyir. Tarix göstərir ki, bu alətlərin etibarlılığı ciddi şəkildə şübhə altına düşərsə, nəticələr son dərəcə dağıdıcı ola bilər.
Mark Tvenin məşhur bir fikri var: “Bizi bəlaya salan bilmədiklərimiz deyil. Bizi bəlaya salan, doğru olduğuna tam əmin olub əslində yanlış olan şeylərdir”. Maliyyə bu həqiqətin ən parlaq nümunələrindən biridir.
Köpüklər faydalı da ola bilər
Bu gün maliyyə dünyasının ən qızğın mövzularından biri süni intellektdir. JPMorgan analitikləri məlumat mərkəzlərinə və onların işləməsi üçün enerji istehsalına yatırılan çoxtrilyonluq investisiyaları “kapital bazarlarında misilsiz və davamlı hadisə” adlandırırlar. Amma JPMorgan-ın hesablamasına görə, 2030-cu ilə qədər süni intellekt və onun infrastrukturuna yönələ biləcək 5 trilyon dollar belə tarixin ən böyük investisiya bumunun — dəmir yollarının tikintisinin — miqyası qarşısında sönük görünür.
General Uilyam T. Şerman bu tikintini “nəhənglərin işi” adlandırırdı. Bu layihə əsasən istiqrazlar hesabına maliyyələşdirilən nəhəng kapital xərcləri tələb edirdi. 1890-cı ilə qədər təkcə ABŞ-da dəmir yolu şirkətləri təxminən 5 milyard dollar həcmində istiqraz buraxmışdı. İnflyasiyanı nəzərə alsaq, bu, bu günün pulları ilə təxminən 180 milyard dollara bərabərdir. Amma bu rəqəm belə layihənin əsl miqyasını tam əks etdirmir, çünki o vaxt Amerika iqtisadiyyatı indiki ilə müqayisədə xeyli kiçik idi. 1890-cı ildə həmin 5 milyard dollar ABŞ ÜDM-nin təxminən üçdə birinə bərabər idi. Deməli, bu investisiya bumu bugünkü pulla 10 trilyon dollardan çox xərclə müqayisə oluna bilər.
Bu bum eyni zamanda bir nəsli müəyyən edən nəhəng çöküşə də gətirib çıxardı. 1873-cü ildə dövrün ən dominant maliyyəçisi sayılan Cey Kukun idarə etdiyi Jay Cooke & Co investisiya bankı satılmamış dəmir yolu istiqrazlarının ağırlığı altında qəfil çökdü. Bu, iri maliyyə böhranına səbəb oldu və sonralar 1930-cu illərdə daha böyük fəlakət baş verənədək uzun müddət “Böyük depressiya” adlandırılan dövrə start verdi.
Karl Marks bir neçə il sonra yazdığı məktubda məmnunluqla qeyd edirdi: “Əslində dəmir yolları borc yığaraq və kapital hesabını hər gün böyüdərək rifah görüntüsü yaradırdı”.
Bununla belə, dəmir yolu bumu Amerikanı kökündən dəyişdirdi. Ştatları birləşdirdi və ölkəni bənzəri olmayan sənaye gücünə çevirdi. Bir çox investor hər şeyini itirdi, amma onların qurduğu infrastruktur bütöv bir əsri müəyyən edən nəhəng sərvət oldu. Tarixçi Riçard Uayt yazır ki, “onlar həm uğursuzluqları, həm də uğurları ilə müasirliyi yaratdılar”.
Bəs süni intellekt də eyni yolu keçəcəkmi? Onun infrastrukturu dəmir yolu xətləri kimi uzunömürlü olacaqmı? Bunu indidən demək çətindir. Amma oxşarlıqlar heyrətamizdir.
Borcla işləmək ölümcül təhlükə daşıyır
Demək olar ki, bütün böyük maliyyə fəlakətlərindən çıxan açıq dərsi yenidən xatırlatmağa dəyər: borc və leverage — istər bank krediti, istər brokerdən marja krediti, istərsə də derivativ müqavilələri vasitəsilə verilən mürəkkəb çiyin — kiçik bir yanğını həqiqi cəhənnəmə çevirə bilər. Üstəlik, borcun mənbəyi və təbiəti daim dəyişir.
Getdikcə əsas leverage mənbələrindən birinə repo bazarı çevrilir. Repo, qiymətli kağızların cüzi əlavəli qiymətlə satılıb sonra geri alınması razılaşmalarıdır və həmin əlavə qısamüddətli kredit üzrə faiz kimi işləyir. Məsələn, təsəvvür edin ki, siz 10 milyon dollarlıq istiqrazı nağd pula satırsınız və razılaşırsınız ki, onu gələn həftə 10,1 milyon dollara geri alacaqsınız. Bu, əslində bir həftəlik, təminatlı 10 milyon dollarlıq kredit və onun 100 min dollarlıq dəyəridir.
İstiqrazlar, səhmlər, daşınmaz əmlak və başqa aktivlər maliyyə sistemi mövcud olduğu müddətdə kredit üçün girov kimi istifadə olunub. İstiqrazlar ilk dəfə XII əsr Venesiyasında müharibələrin maliyyələşdirilməsi üçün yaranmış və çox keçmədən borclar üçün girov kimi də işlədilmişdi. Müasir repo bazarı isə bir əsrdən də az əvvəl, Federal Ehtiyat Sisteminin banklara ABŞ dövlət istiqrazlarını almağı asanlaşdırmaq məqsədilə bu bazarı işə salması ilə formalaşdı. Həmin istiqrazlar Amerikanın Birinci Dünya müharibəsində iştirakını maliyyələşdirmək üçün buraxılırdı.
O vaxtdan repo bazarının əhəmiyyəti nəhəng ölçüdə artıb və bu yolda xeyli sayda mini-böhran və fəlakət yaşanıb — 1982-ci ildə Drysdale Securities-in çöküşündən tutmuş 1998-ci ildə LTCM hedc fondunun iflasınadək. 2008-ci il qlobal maliyyə böhranı zamanı repo bazarının donması Bear Stearns və Lehman Brothers-i məhv etdi.
Buna baxmayaraq repo bazarı o vaxtdan bəri böyüməyə davam edir. ABŞ Maliyyə Nazirliyinin hesablamalarına görə, təkcə Amerika repo bazarının həcmi hazırda təxminən 13 trilyon dollardır. Beynəlxalq Kapital Bazarları Assosiasiyasının hesablamasına görə, Avropa repo bazarı isə 14 trilyon avroya yaxındır. Burada müəyyən mənada ikiqat hesablanma ehtimalı da var, çünki repo maliyyənin ən qeyri-şəffaf və sərhəd tanımayan sahələrindən biridir. Amma bir şey aydındır: bu bazar qlobal sistemin dayağıdır. Təəssüf ki, tarix göstərir ki, repo yolu ilə kreditləşmə ehtiyatsızlığı təşviq edə və hansısa anda sistem sıradan çıxanda ciddi gərginlik yarada bilər.
Mürəkkəblik təhlükəlidir
1989-cu ildə Exxon Valdez supertankeri Alyaska sahillərində qayaya oturub 11 milyon qallon xam neft sızdıranda, bu hadisə dolayısı ilə kredit derivativlərinin yaranmasına təkan verdi. JPMorgan ExxonMobil-ə çoxmilyardlıq kredit xətti təqdim etməli oldu, çünki şirkət həmin vəsaiti təmizləmə işləri və cərimələri ödəmək üçün istifadə etdi. Tək bir müştəridən bu qədər asılı vəziyyətdə olmaq bank üçün əlverişsiz idi, üstəlik, ona görə böyük həcmdə kapital ehtiyatda saxlamaq lazım gəlirdi. Buna görə JPMorgan öz derivativ mütəxəssislərindən həll yolu tapmağı istədi.
Nəticədə onlar kredit defolt svopları adlı aləti yaratdılar. Bu alət kreditlərin qaytarılmaması riskindən sığorta təmin edirdi və sonradan alınıb-satıla da bilirdi. Bu, əvvəlcə ciddi üstünlüklər verdi. Amma daha sonra kredit defolt svopları son dərəcə mürəkkəb sintetik təminatlı borc öhdəliklərinin yaranmasına gətirib çıxardı və onlar 2008-ci ildə möhtəşəm şəkildə partladı.
JPMorgan bankerlarının bu ixtiraçılığı həm də bu gün bəzi tənzimləyiciləri narahat etməyə başlayan başqa bir müasir fenomeni ,sintetik risk transferlərini ilhamlandırdı.
Sintetik risk transferləri elə sövdələşmələrdir ki, banklar problemli kreditlərdən doğa biləcək risklərə qarşı investorlardan sığorta alırlar və nəticədə zərərlərdən qorunmaq üçün daha az kapital saxlamağa icazə əldə edirlər. Hazırda bu sürətlə böyüyən bir bazardır. Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankının məlumatına görə, ABŞ, Kanada və Avropada sığortalanmış kreditlərin həcmi təxminən 750 milyard avrodur.
Bununla belə, bir çox tənzimləyicilər bu alətlərə ehtiyatla müsbət yanaşsa da, BMH son hesabatında xəbərdarlıq edir ki, “sintetik risk transferi bazarları böyüdükcə onlar nəzarət orqanları tərəfindən daimi monitorinqə layiqdir”. Səbəb odur ki, mürəkkəblik çox vaxt riski azaltdığı iddia edilən maliyyə əməliyyatlarının daxilində gizlənən təhlükələri pərdələyə bilir.
Günəşin altında yeni heç nə yoxdur
Bu günün başqa bir isti mövzusu steyblkoinlərdir. Tərəfdarları deyirlər ki, onlar bank sistemini daha sürətli, daha yaxşı, daha güclü və daha ədalətli edə bilər. Tənqidçilər isə bildirirlər ki, onlar maliyyə sabitliyini poza, cinayətkarlığı təşviq edə, terrorizmin maliyyələşməsinə kömək edə və hətta təcrid olunmuş dövlətlərə dəstək verə bilər.
Məlum olur ki, tarix bu məsələdə də bizə dərs verir.
ABŞ-da vətəndaş müharibəsindən əvvəlki dövrdə — 1812–1815-ci illərdə ABŞ-ın Britaniya ilə müharibəsi ilə 1861-ci ildə başlayan vətəndaş müharibəsi arasındakı sürətlə böyüyən, amma xaotik dövrdə — “pul” anlayışı da çox qeyri-müəyyən idi. Ölkədə həqiqi mərkəzi bank yox idi; buna ən yaxın institut 1835-ci ildə səlahiyyətlərini itirmişdi. Hər bir ştat tərəfindən yaradılmış kommersiya bankı guya qızıl kimi sərt aktivlərlə təmin olunan kağız pul buraxa bilirdi.
Amma Corciya Universitetinin tarix professoru Stiven Mihmin sözlərinə görə, praktikada “bankir olmaq daşyonan olmaq qədər asan idi”. Həqiqətən də, “azad bankçılıq” dövrü adlandırılan həmin mərhələdə bir çox qurumlar hətta ştatların zəif qaydalarına belə məhəl qoymur, pul çapında həddən artıq səxavət göstərir və “vəhşi banklar” ləqəbi qazanırdılar. Yaranmış pul xaosunda saxtakarlar da çiçəklənirdi. Pul rolunu oynaya biləcək hər şeyə tələbat o qədər yüksək idi, etibarlı bank, “vəhşi bank” və açıq fırıldaq arasında sərhəd o qədər bulanıq idi ki, bir çox amerikalını bu, narahat etmirdi.
Bu xaos sonda 1857-ci il panikasına gətirib çıxardı və ABŞ bank sektorunun böyük hissəsini məhv etdi. 1863-cü ildə ABŞ hökuməti Milli Bank Aktını qəbul edərək bütün bankları buraxdıqları əsginasları ABŞ dövlət borc kağızlarına sahibliklə təmin etməyə məcbur etdi.
Tramp administrasiyası steyblkoinlərlə bağlı da buna bənzər addım atmağa çalışmışdı. Təklif olunan Genius Act adlı qanun layihəsinə görə, kriptotokenlər birəbir nisbətdə ABŞ dolları və ya başqa etibarlı aktivlərlə təmin olunmalı idi. Amma müasir kripto dünyasında audit, tənzimləmə və icra mexanizmlərinin çox vaxt qeyri-şəffaf olması səbəbindən bir çox ekspert ehtiyat edir ki, bu hadisə “vəhşi banklar” böhranının yeni versiyasına gətirib çıxara bilər. Dünyanın ən böyük steyblkoin emitenti olan Tether-in əsas nəzarəti böyük ölçüdə Salvadorla bağlıdır.
Növbəti böhranın toxumu çox vaxt əvvəlki böhrana cavab olaraq səpilir
ABŞ-da əmanət-kredit assosiasiyaları böhranı indi demək olar ki, unudulub. Halbuki o, tarixdə ən böyük bank iflasları dalğalarından birinə səbəb olmuş və sonradan 2008-ci ildə partlayan daha böyük qlobal maliyyə böhranının zəminini hazırlamışdı.
1970–1980-ci illərdə faiz dərəcələrinin artması, bankların əmanətçilərə nə qədər ödəyə biləcəyini məhdudlaşdıran uzunmüddətli qaydalar və daşınmaz əmlak kreditləşməsində düşünülməmiş partlayış sonda çoxlu sayda kiçik yerli Amerika bankını məhv etdi. İqtisadi itkilər ciddi idi və təkcə nəticələrin aradan qaldırılması ABŞ hökumətinə, Konqresin Büdcə Ofisinin 1993-cü il hesabatına görə, təxminən 200 milyard dollara başa gəldi.
Amma bu böhranın əsas mirası başqa idi. O, uğursuz vergi stimulu vasitəsilə ipoteka qiymətli kağızları bazarının böyüməsini sürətləndirdi, maliyyə sektorunun deregulyasiyasına təkan verdi və kredit derivativlərinin icadını ruhlandırdı. Bu üç amilin hamısı 2008-ci il fəlakətində mühüm rol oynadı.
O vaxtdan bəri dünya üzrə tənzimləyicilər banklara qarşı nəzarəti xeyli sərtləşdiriblər. Bu müəyyən uğurlar da verib: koronavirus pandemiyası kimi böyük sınaq zamanı bank sisteminin özünü nə qədər yaxşı aparması heyrətamiz idi.
Amma 2008-dən sonrakı islahatların bir nəticəsi də budur ki, iri banklar ABŞ xəzinə istiqrazları kimi aktivlərdə market-meyker rolunu daha həvəssiz oynayırlar. Onların bazarda daha az iştirak etməsi böhran vaxtı volatilliyi artırır. Başqa bir nəticə isə odur ki, riskli əməliyyatlar banklardan çıxaraq daha az tənzimlənən və daha qapalı institutlara — məsələn, hedc fondlara — keçib. Bu da bu gün tənzimləyiciləri narahat edən “kölgə bank sistemi”nin bir hissəsidir.
Əlbəttə, bu siyahı bununla məhdudlaşmır. Minilliklər boyu yaşanan maliyyə və iqtisadi fəlakətlərdən saysız-hesabsız başqa dərslər də çıxarmaq olar — həm böyük, həm də kiçik. Amma əsas nəticə budur ki, tarixi öyrənmək insanı daha müdrik edir. Uinston Çörçillin bir vaxtlar dediyi kimi, bunu etməyənlər onu təkrarlamağa məhkumdur.
Babilin gil lövhələri sadəcə muzey eksponatı deyil.
