1973-cü ildə baş vermiş neft şoku zamanı üzə çıxan xarici enerji tədarükündən asılılıq artıq yarım əsrdən çoxdur ki, Yaponiyanın enerji siyasətini formalaşdırır. Daxili enerji resursları məhdud olan və dünyanın ən böyük sənaye iqtisadiyyatlarından biri sayılan Yaponiya neft və qaz tədarükündə mümkün fasilələrə qarşı geniş müdafiə sistemi qurub.
Hazırda Yaxın Şərqdəki münaqişə qlobal enerji bazarlarını sarsıtdığı bir vaxtda Yaponiya hökuməti strateji neft ehtiyatlarını istifadəyə verə biləcəyini açıqlayıb. Bu isə uzun illər ərzində hazırlanmış planların dünyanın dördüncü ən böyük iqtisadiyyatını nə dərəcədə qoruyacağını sınağa çəkəcək.
Yaponiya yanacağı haradan alır?
Yaponiya resurs baxımından məhdud ölkədir. Quruda və şelfdə müəyyən həcmdə xam neft və təbii qaz hasil olunsa da, bu həcm ölkənin istehlakı ilə müqayisədə çox kiçikdir. Buna görə də ölkə elektrik enerjisinin böyük hissəsinin istehsalında istifadə olunan qazın əsas hissəsini idxal edir.
Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, 2023-cü ildə Yaponiyanın mayeləşdirilmiş təbii qaz (LNG) idxalının 43%-i Avstraliyanın payına düşüb. Sonrakı yerlərdə Malayziya (15%), Rusiya (9%) və ABŞ (7,2%) qərarlaşıb.
Kpler şirkətinin gəmi izləmə məlumatlarına görə, 2025-ci ildə Yaponiya Qətər və BƏƏ-dən LNG tədarükünün payını təxminən 6%-ə endirib. Halbuki 2014-cü ildə bu göstərici 25% idi.
Hörmüz boğazından keçən tədarüklərdən asılılığı azaltmaq və mənbələri şaxələndirmək Yaponiyanın uzunmüddətli strategiyasının əsas hissəsidir. BƏƏ və Qətərlə bağlanan müqavilələr isə çox vaxt daha sərt olur və bəzi hallarda yapon alıcılarına artıq qazı yenidən satmağı qadağan edir.
Yaponiya həmçinin nəqliyyat və sənaye ehtiyacları üçün neft idxal edir. Elektrikləşmənin artması və əhalinin azalması səbəbindən ümumi tələbat azalsa da, Yaxın Şərqdən asılılıq artıb.
Yaponiyanın Neft Emalı Assosiasiyasının məlumatına görə, 2024-cü ildə ölkənin neft idxalının demək olar ki, 96%-i Yaxın Şərqdən gəlib. Bunun 44%-i BƏƏ-nin, 40%-i isə Səudiyyə Ərəbistanının payına düşüb.
Yaponiyanın yanacaq ehtiyatları nə qədərdir?
Beynəlxalq Enerji Agentliyinə (IEA) üzv ölkələr münaqişələr, blokadalar və ya təbii fəlakətlər nəticəsində tədarükdə yaranan fasilələrə qarşı ən azı 90 günlük xalis idxala bərabər neft ehtiyatı saxlamalıdır.
IEA-nın məlumatına görə, Yaponiya 206 günlük neft ehtiyatına malikdir. Bu, “Böyük yeddilik” ölkələrinin bir çoxundan xeyli yüksək göstəricidir.
Məsələn, Böyük Britaniya təxminən 120 günlük, Fransa isə 122 günlük ehtiyat saxlayır. Cənubi Koreya isə 214 günlük ehtiyata malikdir.
Lakin enerji sisteminin əsas hissəsini təşkil edən təbii qaz ehtiyatları xeyli azdır. Ticarət naziri Ryosei Akazawa bildirib ki, Qətərdə dünyanın ən böyük LNG ixrac zavodunun dayanmasından sonra Yaponiyanın LNG ehtiyatları ölkənin təxminən üç həftəlik tələbatına bərabərdir.
LNG-ni saxlamaq neftdən daha çətindir. Çünki çox aşağı temperaturda saxlanılan qaz tədricən buxarlanır və bu da ehtiyatların həcmini məhdudlaşdırır.
Buna baxmayaraq, Yaponiyanın qaz ehtiyatları bəzi regional qonşularından çoxdur. Məsələn, Tayvanın qaz ehtiyatları təxminən 11 günlük istehlaka bərabərdir. Cənubi Koreya isə LNG ehtiyatlarının tələb olunan minimum 9 gündən çox olduğunu bildirib.
Niyə Yaponiyanın yanacaq ehtiyatları bu qədər böyükdür?
Yaponiyanın müasir enerji ehtiyatı strategiyası 1973-cü ilə — Yaxın Şərq istehsalçılarının ABŞ və onun müttəfiqlərinə neft ixracını dayandırdığı dövrə gedib çıxır. Bu qərar İsraili dəstəkləyən ölkələrə qarşı Yom Kippur müharibəsi fonunda qəbul edilmişdi.
Neft çatışmazlığı Yaponiyaya ciddi zərbə vurdu. Yanacaq qiymətləri kəskin artdı, insanlar panika ilə alış-veriş etməyə başladı — hətta tualet kağızı belə qıtlaşdı — və inflyasiya sürətlə yüksəldi.
Bu hadisə siyasətçilərə sadə bir dərs verdi: Yaponiya bir daha hazırlıqsız vəziyyətə düşməməlidir.
Bu böhran Yaponiyanın strateji neft ehtiyatı sisteminin yaradılmasına, beynəlxalq səviyyədə isə Beynəlxalq Enerji Agentliyinin formalaşmasına səbəb oldu.
1975-ci ildə parlament neft ehtiyatları haqqında qanun qəbul etdi və özəl neft emalı şirkətlərini və idxalçıları ən azı 90 günlük tədarükə bərabər ehtiyat saxlamağa məcbur etdi.
Lakin Yaponiyanın demək olar ki, tam idxaldan asılı olduğunu nəzərə alaraq hökumət bunu kifayət hesab etmədi.
1978-ci ildə dövlət də milli ehtiyat formalaşdırmağa başladı. Hazırda bu ehtiyatlar Japan Organization for Metals and Energy Security (JOGMEC) tərəfindən idarə olunur və neft ölkə üzrə 10 müxtəlif obyektə yerləşdirilib.
Bundan əlavə, Yaponiya Yaxın Şərq istehsalçılarına məxsus nefti də öz ərazisində saxlayır. Bu razılaşmalar fövqəladə vəziyyətlərdə Tokionun həmin ehtiyatlara prioritet çıxışını təmin edir.
Yaponiyanın enerji təhlükəsizliyi strategiyasına başqa nə daxildir?
Ehtiyatların yığılması bu strategiyanın yalnız bir hissəsidir. Digər mühüm element yapon şirkətlərinin LNG tədarük zəncirinin bütün mərhələlərində iştirak etməsidir.
Onlar tanker donanmalarına sahibdir, ixrac layihələrində paya malikdir və ABŞ, Avstraliya və Yaxın Şərq kimi regionlarda qaz yataqlarına investisiya qoyurlar.
Hökumət bu strategiyanı fəal şəkildə dəstəkləyir. Japan Bank for International Cooperation və Nippon Export and Investment Insurance kimi institutlar xaricdəki layihələr üçün maliyyə və sığorta təmin edir. Bu isə yapon şirkətlərinə uzunmüddətli tədarükləri təmin etməyə kömək edir.
Yaponiya həmçinin uzunmüddətli müqavilələrlə təxminən 70 milyon ton LNG təmin edib. Bu həcm ölkənin illik daxili tələbatından da çoxdur.
Normal şəraitdə bu artıq qazın böyük hissəsi xaricə yenidən satılır. Lakin böhran zamanı həmin tədarüklər ölkə daxilinə yönəldilə bilər. Bu isə qiymətlərin kəskin artdığı dövrlərdə Yaponiyaya əlavə çeviklik verir.
Bundan başqa, Yaponiya geosiyasi təzyiqlərə baxmayaraq Rusiyanın “Saxalin-1” və “Saxalin-2” neft-qaz layihələrindəki payını qoruyub saxlayıb. Tokio bu layihələrin yaxın məsafədə yerləşməsi səbəbindən enerji təhlükəsizliyi üçün vacib olduğunu bildirir.
Yaponiya enerji şokundan tam qorunubmu?
Yaponiyanın enerji təhlükəsizliyi sahəsində planlaşdırmasının miqyası və dərinliyi onu qlobal səviyyədə fərqləndirir və bir çox ölkələr tərəfindən nümunə kimi göstərilir.
Keçən il Avropa Komissiyası hesabatında Yaponiyanın LNG ixrac infrastrukturlarına birbaşa investisiya yatırmaq və uzunmüddətli müqavilələr bağlamaq strategiyasını nümunə kimi göstərərək Avropa İttifaqına da oxşar yanaşmanı tövsiyə etmişdi.
Yaponiya sistemi artıq bir neçə dəfə sınaqdan keçib.
Ölkə 1991-ci ildə Körfəz müharibəsi, 2005-ci ildə “Katrina” qasırğası, 2011-ci ildə Böyük Şərqi Yaponiya zəlzələsi və eyni ildə Liviya müharibəsi zamanı özəl neft ehtiyatlarını istifadə etmişdi. Bu addımlar qiymət artımını müvəqqəti olaraq məhdudlaşdırmışdı.
2022-ci ildə Ukraynada müharibə başlayanda Yaponiya ilk dəfə milli strateji ehtiyatlardan neft istifadə etdi.
Ölkə ciddi yanacaq qıtlığından qaça bildi, lakin qış və yay aylarında pik tələbat dövrlərində elektrik enerjisi çatışmazlığı ilə üzləşdi. Buna cavab olaraq hökumət LNG ehtiyat mexanizmi yaratdı və JOGMEC-ə fövqəladə qaz alışlarını maliyyələşdirməyə icazə verdi.
Hazırkı böhranda ən həssas sahə yenə də neft sektorudur.
Lakin böyük ehtiyatlar belə Yaponiyanı tam təhlükəsiz etmir. Strateji ehtiyatlar idxalı daimi əvəz etmək üçün deyil, tədarükdə yaranan fasilələri yumşaltmaq və bazarları sakitləşdirmək üçün nəzərdə tutulub.
Yaponiya və onun sənayesi demək olar ki, tam şəkildə Yaxın Şərqdən gələn neftdən asılıdır. Qısa müddətli fasilələr ehtimal ki kompensasiya oluna bilər, lakin uzunmüddətli tədarük və ya istehsal pozuntularını aradan qaldırmaq xeyli çətin olacaq.
Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti Ceyn Nakano hesab edir ki, Yaponiyanın mümkün həll yollarından biri neft idxalını daha da şaxələndirmək, o cümlədən ABŞ-dan tədarükləri artırmaqdır.
