Neft qiymətlərinin artması ilə tanış bir tendensiya yenidən gündəmə gəlir: yanacağın bahalaşması elektromobillərə keçidi sürətləndirir. Lakin bu dəfə əsas səbəb sadəcə qiymətlər deyil, daha çox bu keçidin müddəti və iqtisadi məntiqidir.
Yürüşün iqtisadi şərtləri artıq çoxdan dəyişib. Məsələn, Tesla Model 3 Long Range 100 milə təxminən 25 kVt⋅s enerji sərf edir. Elektrik enerjisinin orta qiyməti 1 kVt⋅s üçün 17,5 sent olduqda, bu, hər mil üçün təxminən 4,5 sent edir. 38 mil/gallon sərfiyyata malik benzin avtomobili Tesla ilə müqayisə oluna bilməsi üçün yanacağın qiyməti təxminən 1,70 dollar/gallon olmalıdır ki, bu da son illərin qiymətlərindən xeyli aşağıdır.
Amerika Avtomobil Assosiasiyasının məlumatına görə, bu həftə ABŞ-da benzin qiymətləri 2022-ci ilin avqustundan bəri ilk dəfə orta hesabla 4 dollar/gallon həddini keçib. Mövcud qiymətlər fonunda elektromobillərin qiymət üstünlüyü daha da aydın görünür.
Bəs elektromobillərin istismarı çox vaxt daha ucuz başa gəlirsə, niyə onlar daha geniş yayılmır?
Cavab onların dəyərinin özünü doğrulma müddətindədir — yəni yanacağa qənaətin elektromobilin daha yüksək ilkin qiymətini nə qədər müddətdə kompensasiya edəcəyində. Əksər ailələr üçün elektromobilə keçid qərarı yalnız ümumi qənaətdən deyil, bu qənaətin nə qədər tez əldə olunacağından asılıdır. Əgər elektromobil 10 ilə özünü doğruldursa, bu gün o, hələ də çox bahalı görünə bilər.
Son onilliyin böyük hissəsində nisbətən sabit neft qiymətləri bu gərginliyi yumşaldırdı. Bunun sayəsində qısa müddətdə benzin avtomobillərinin istismarı əlçatan qalırdı, baxmayaraq ki, uzunmüddətli perspektivdə onlar rəqabət qabiliyyətini itirirdi. Bu sabitlik həm də ənənəvi avtomobil istehsalçılarına zavodları işlək saxlamağa, satışları qorumağa və daxiliyanma mühərriklərinə bağlı bizneslərinin restrukturizasiyasını təxirə salmağa imkan verirdi.
Yanacaq qiymətləri artdıqca iqtisadi amilləri nəzərə almamaq çətinləşir. Özünüödəmə müddəti qısalır və artıq formalaşmaqda olan qərarların sürətlənməsinə səbəb olur. Məhz bu mərhələdə ənənəvi avtomobil istehsalçılarına təzyiq artır. Onlar elektromobillərə keçidi sürətləndirməyə məcbur qalır, eyni zamanda daxiliyanma mühərrikləri üçün qurulmuş zavodlar, paralel məhsul xətləri və mövcud təchizat zəncirləri kimi sistemlərə xərcləri davam etdirirlər. Nəticədə çətin vəziyyət yaranır: köhnə modeldən gəlir azalır, yeni sahədə isə rəqabət güclənir.
Eyni zamanda əvvəllər mövcud olan bir çox narahatlıqlar aktuallığını itirir. Elektromobillərin batareyalarının ömrü ilə bağlı, xüsusilə bahalı dəyişdirmə riski ilə əlaqəli qorxular praktikada o qədər də ciddi deyil. ABŞ Energetika Nazirliyinin məlumatına görə, 2016-cı ildən sonra istehsal olunan şəbəkədən doldurulan elektromobillərdə dəyişdirilməli olan batareyaların payı 1%-dən azdır. Nasazlıq halları azdır və zəmanət şərtləri yaxşılaşır. Bu risklərlə bağlı narahatlıqlar və onların təkrar satış qiymətinə təsiri tədricən azalır.
Avropa kimi bazarlarda, burada ənənəvi istehsalçılar daha yüksək istehsal xərcləri ilə üzləşir, bu dəyişiklik artıq görünür. Fevral ayında BYD avtomobillərinin qeydiyyatı təxminən 18 minə çatıb ki, bu da 2021-ci ilin fevralı ilə müqayisədə 160% çoxdur və neft qiymətlərinin son artımına qədər Tesla-nı da qabaqlayırdı. Bu, elektromobillərə tələbatın artıq yanacaq qiymətlərindən asılı olmadığını göstərir.
Qeyri-müəyyənlik azaldıqca əsas məhdudlaşdırıcı amil alış qiyməti olaraq qalır. İlkin xərclərlə istismar qənaəti arasındakı fərq azalır, lakin hələ tam aradan qalxmayıb. Məhz bu sahədə BYD kimi şirkətlər uğur qazanaraq qənaətin aydın olduğu, lakin uzunmüddətli perspektivin qeyri-müəyyən qaldığı qiymət seqmentlərində elektromobillər təqdim ediblər.
Elektromobillərin kütləvi istehlakçı üçün əlçatan olması üçün onların özünüödəmə müddəti o qədər qısalmalıdır ki, üstünlük açıq şəkildə hiss olunsun. Bu isə qiymətin 40 min dollardan aşağı düşməsi deməkdir ki, elektromobillər adi benzin avtomobilləri ilə birbaşa rəqabət apara bilsin. Bundan əlavə, alıcılar hələ də yanacaq qənaəti, təkrar satış dəyəri və uzunömürlülük barədə proqnozlar verməyə məcburdurlar.
Ənənəvi avtomobil istehsalçıları, xüsusilə Avropada, məhz burada çətinliklərlə üzləşirlər. Daha mürəkkəb təchizat zəncirləri və daxiliyanma mühərriklərinə qoyulan kapital xərcləri səbəbindən onların istehsal xərcləri yüksəkdir və mənfəəti azaltmadan rəqabətqabiliyyətli elektromobillər istehsal etmək çətindir. Boston Consulting Group-un məlumatına görə, yeni oyunçuların xərclər baxımından ciddi üstünlüyü var — istehsal xərclərində fərq 60–75% təşkil edə bilər. Bu fərqin səbəblərindən biri Avropa və Şimali Amerikada əmək xərclərinin daha yüksək olmasıdır. Bu fərq artıq qiymət formalaşmasında da özünü göstərir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatına görə, Avropada elektromobillər analoji benzin avtomobillərindən 40% daha bahadır ki, bu da onların kütləvi bazara çıxışını məhdudlaşdırır.
Enerji keçidləri çox vaxt texnoloji sıçrayış kimi qəbul olunur. Lakin əslində onlar iqtisadi amillərlə müəyyən olunur. Elektromobillərə keçid yanacaq qiymətlərinin artmasına reaksiya kimi görünə bilər, lakin hazırda neft daha çox istiqaməti deyil, tempi müəyyən edir.
