Qızıl bazarında ilk baxışdan anlaşılmaz görünən vəziyyət yaranıb. Yaxın Şərqdə geosiyasi gərginlik davam edir, enerji qiymətləri yüksəlir və qlobal maliyyə sisteminə dair narahatlıqlar artır. Buna baxmayaraq, ənənəvi “təhlükəsiz liman” hesab olunan qızıl yeni rekordlar müəyyənləşdirmək əvəzinə, ilin əvvəlində çatdığı zirvədən kəskin şəkildə geriləyib.
2026-cı ilin yanvarında qızılın bir troya unsiyasının qiyməti rekord 5 595 dollara qədər yüksəlmişdi. İyulun sonunda isə spot bazarda qiymət təxminən 4 100 dollar ətrafında formalaşırdı. Beləliklə, qızıl yanvar zirvəsindən 20%-dən çox ucuzlaşıb. Lakin bu geriləmə qızıla tələbin tamamilə zəifləməsi anlamına gəlmir. Bazar hazırda geosiyasi risklərlə yüksək faiz dərəcələri arasında mübarizə meydanına çevrilib.
Müharibə qızılı niyə bahalaşdırmadı?
Normal şəraitdə hərbi münaqişələr, siyasi böhranlar və maliyyə bazarlarındakı qeyri-müəyyənlik qızılın bahalaşmasına səbəb olur. 2026-cı ildə isə Yaxın Şərqdəki müharibə eyni zamanda enerji qiymətlərini və inflyasiya gözləntilərini yüksəldib.
İnflyasiya riskinin artması investorların ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin faiz dərəcələrini uzun müddət yüksək saxlayacağını, hətta yenidən artıracağını düşünməsinə səbəb olub. Qızıl faiz gəliri gətirmədiyindən, istiqraz gəlirliliyinin və real faizlərin yüksəlməsi onun alternativ aktivlərlə müqayisədə cəlbediciliyini azaldır.
Daha güclü dollar da qızıla təzyiq göstərir. ABŞ valyutasının bahalaşması dollarla qiymətləndirilən qızılı digər ölkələrdəki alıcılar üçün daha baha edir. Bundan əlavə, bazarlarda risk artdığı zaman bəzi böyük investorlar likvidlik yaratmaq üçün əvvəlki dövrdə bahalaşmış aktivləri, o cümlədən qızılı satırlar.
Dünya Qızıl Şurasının təhlilinə görə, 2026-cı ilin ilk yarısındakı geriləmədə geosiyasi vəziyyətdən daha çox investor mövqelərinin bağlanması, mənfəətin reallaşdırılması, yüksək faiz gözləntiləri və maliyyə bazarlarındakı ümumi likvidlik ehtiyacı rol oynayıb.
Goldman Sachs 4 900 dollar gözləyir
Goldman Sachs 2026-cı ilin sonu üçün qızılın qiymət hədəfini bir troya unsiyası üzrə 4 900 dollar səviyyəsində saxlayır. İyulun sonunda qeydə alınan təxminən 4 100 dollarlıq qiymətlə müqayisədə bu, 19-20%-ə yaxın potensial artım deməkdir.
Bankın proqnozunun əsasını mərkəzi bankların qızıl ehtiyatlarını artırmağa davam etməsi, özəl investorların valyuta və istiqraz portfellərini diversifikasiya etməsi, eləcə də dövlət borclarının və büdcə kəsirlərinin artması təşkil edir. Bununla belə, 4 900 dollar bazarın ümumi konsensusu deyil.
Reuters-in iyulun sonunda 29 analitik və treyder arasında keçirdiyi sorğuda 2026-cı il üçün qızılın orta qiymət proqnozu 4 509 dollar olub. Üç ay əvvəl analitiklərin orta proqnozu 4 916 dollar təşkil edirdi. Proqnozların aşağı salınması göstərir ki, peşəkar bazar iştirakçıları qızılın uzunmüddətli perspektivinə müsbət yanaşsalar da, yaxın dövr üçün daha ehtiyatlıdırlar.
Mərkəzi bankların görünməyən alışları
Qızılın uzunmüddətli yüksəliş tezisinin ən mühüm dayağı mərkəzi bankların tələbatıdır. Dünya Qızıl Şurasının rəsmi məlumatına əsasən, mərkəzi banklar 2026-cı ilin mayında ehtiyatlarına xalis 41 ton qızıl əlavə ediblər.
Ay ərzində ən böyük rəsmi alıcı 18 tonla Polşa olub. Çin 10 ton, Sinqapur 4 ton qızıl alıb. Özbəkistan və Qazaxıstan da ehtiyatlarını artırmağa davam ediblər. İlin əvvəlindən mayın sonuna qədər Polşanın alışları 64 tona, Özbəkistanın alışları 33 tona, Çinin alışları 25 tona, Qazaxıstanın alışları isə 20 tona çatıb.
Lakin rəsmi statistika bazardakı bütün əməliyyatları əhatə etmir. Bəzi ölkələr alışlarını gecikmə ilə açıqlayır, bəziləri isə əməliyyatların tam həcmini ictimailəşdirmir.
Bloomberg-in istinad etdiyi Goldman Sachs hesablamasına görə, gizli və ya rəsmi statistikada dərhal görünməyən əməliyyatlar nəzərə alındıqda, mərkəzi bankların may ayındakı real qızıl alışları 81 tona çata bilərdi. Bu rəqəm rəsmi göstəricidən təxminən iki dəfə çoxdur. Lakin 81 ton faktiki hesabat deyil, bankın bazar axınları əsasında hazırladığı model qiymətləndirməsidir.
Alışların həqiqətən sürətlənib-sürətlənmədiyi barədə ziddiyyətli siqnallar da mövcuddur. Financial Times-ın Dünya Qızıl Şurasının yenilənmiş hesablamalarına istinadən verdiyi məlumata görə, mərkəzi bankların 2026-cı ilin birinci rübündə alışları əvvəlcə hesablanandan xeyli aşağı, cəmi 57 ton olub. İlk yarımildə mərkəzi bankların və suveren fondların ümumi alışlarının 345 ton təşkil etdiyi bildirilir. Bu, 2022-ci ildən bəri ən aşağı yarımillik göstəricidir.
Başqa sözlə, mərkəzi bankların qızıla strateji marağı davam edir, lakin onların hər ay əvvəlki rekord templə alış etdiyini söyləmək düzgün olmazdı.
Son dörd ildə min tonluq tələb
Qısamüddətli zəifləməyə baxmayaraq, uzunmüddətli tendensiya güclü olaraq qalır. Dünya Qızıl Şurasının hesablamasına görə, mərkəzi banklar son dörd il ərzində ildə orta hesabla 1 000 ton qızıl alıblar. Əvvəlki onillikdə orta illik göstərici təxminən 500 ton idi.
Bu artım qızıl bazarında struktur dəyişikliyinin baş verdiyini göstərir. Mərkəzi banklar qızılı yalnız qiymətin yüksələcəyinə ümid etdikləri üçün almırlar. Onlar sanksiya risklərini, valyuta ehtiyatlarının dondurulması ehtimalını, dövlət borclarının artmasını və beynəlxalq maliyyə sisteminin daha parçalanmış xarakter almasını nəzərə alırlar.
Qızılın əsas üstünlüyü başqa dövlətin öhdəliyi olmamasıdır. Xarici dövlət istiqrazı həmin dövlətin borcudur. Bank depoziti bankın öhdəliyidir. Qızıl isə emitenti olmayan fiziki aktivdir. Bu xüsusiyyət onun suveren ehtiyatlarda rolunu gücləndirir.
Mərkəzi banklar dolları tərk edirmi?
Mərkəzi bankların qızıl alması ABŞ dollarının yaxın zamanda ehtiyat valyutası statusunu itirəcəyi demək deyil. Dollar qlobal ticarətdə, borclanmada və maliyyə bazarlarında dominant mövqeyini qoruyur. Lakin ehtiyat portfellərinin tədricən daha çoxşaxəli olması prosesi sürətlənir.
Dünya Qızıl Şurasının 2026-cı il sorğusunda mərkəzi bank nümayəndələrinin 89%-i növbəti 12 ay ərzində dünyada rəsmi qızıl ehtiyatlarının artacağını gözlədiyini bildirib. Respondentlərin rekord səviyyədə, 45%-i öz bankının da qızıl ehtiyatını artıracağını proqnozlaşdırıb.
Sorğuda iştirak edənlərin 74%-i növbəti beş ildə dolların qlobal ehtiyatlardakı payının azalacağını düşünür. Yeni qızıl alışlarını necə maliyyələşdirəcəkləri soruşulduqda isə respondentlərin 38%-i mövcud ehtiyat aktivlərinin bir hissəsini satmağı nəzərdən keçirdiyini bildirib.
OMFIF-in 90 mərkəzi bankı, suveren fondu və dövlət pensiya fondunu əhatə edən ayrıca sorğusu da oxşar istiqaməti göstərir. Sorğu iştirakçılarının xalis 30%-i növbəti bir-iki ildə qızılın portfeldəki payını artırmağı planlaşdırır. Respondentlərin 51%-i qızılı geosiyasi risklərdən qorunma vasitəsi kimi qiymətləndirir, 61%-i isə qiymətin 2027-ci ilin iyununa qədər 5 000-6 000 dollar aralığında olacağını gözləyir.
Bu proses dolların qəfil əvəzlənməsi deyil. Daha doğru ifadə ilə, mərkəzi banklar ehtiyatlarını yalnız bir valyuta və ya bir istiqraz bazarından asılı vəziyyətdə saxlamaq istəmirlər.
Kevin Uorş amili
İlkin tezislərdə Kevin Uorş bəzən Federal Ehtiyat Sisteminin rəhbərliyinə potensial namizəd kimi təqdim olunur. Bu məlumat artıq köhnəlib: Uorş 2026-cı ilin yayında Fed-in sədri kimi pul siyasəti qərarlarına rəhbərlik edir.
Onun ilk açıqlamaları bazarda sərt monetar siyasətin tərəfdarı kimi qəbul edilmişdi. İnflyasiya hədəfinə qayıtmaq barədə qəti ritorika dolları və istiqraz gəlirliliyini yüksəltmiş, qızıl üzərində təzyiq yaratmışdı.
Lakin iyulun 29-da Fed faiz dərəcəsini dəyişmədən saxladıqdan sonra qızıl bir gündə təxminən 2% bahalaşaraq 4 102 dollara yüksəldi. İnvestorların sentyabr ayında faiz artımı ehtimalına verdiyi qiymət 81%-dən 64%-ə düşdü. Bu reaksiya göstərdi ki, qızıl bazarı təkcə Uorşun sərt ifadələrinə deyil, Fed-in faktiki qərarlarına və istiqraz gəlirliliyinin istiqamətinə baxır.
Qızılın 4 900 dollara yüksəlməsi üçün əsas şərtlərdən biri real faizlərin sabitləşməsi və ya aşağı düşməsidir. Fed yenidən faiz artımına başlasa, dollar möhkəmlənsə və istiqraz gəlirliliyi yüksəlsə, qızılın artımı gecikə bilər.
İnvestor qızıla necə çıxış əldə edə bilər?
Qızıla sərmayə qoymağın bir neçə yolu var və onların riskləri eyni deyil.
Fiziki külçə və sikkələr investorun aktivə birbaşa sahib olmasını təmin edir. Burada fond və ya şirkət riski yoxdur. Lakin alış və satış qiymətləri arasındakı fərq, saxlanma, sığorta, təhlükəsizlik və likvidlik xərcləri nəzərə alınmalıdır.
Fiziki qızılla təmin olunan birja fondları qızılın qiymət dinamikasına daha likvid çıxış verir. Məsələn, SPDR Gold Trust-un məqsədi xərclər çıxıldıqdan sonra qızıl külçələrinin qiymətini izləməkdir. Fond fiziki aktivlə təmin olunur və illik xərc əmsalı 0,40% təşkil edir. Bununla belə, fondun səhmini almaq fiziki külçəyə birbaşa sahib olmaqla eyni deyil.
Qızıl hasilatçılarının səhmləri isə daha yüksək gəlir potensialı ilə yanaşı, daha yüksək risk daşıyır. Qızılın qiyməti yüksəldikdə hasilatçının gəliri xərclərdən daha sürətli arta bilər. Bu əməliyyat levereci səhmlərin qızıldan daha çox bahalaşmasına səbəb ola bilər.
Eyni mexanizm əks istiqamətdə də işləyir. Yanacaq, əməkhaqqı və avadanlıq xərclərinin artması, filizin keyfiyyətinin aşağı düşməsi, istehsalın dayanması, siyasi münaqişələr və idarəetmə səhvləri şirkətin nəticələrini qızıl bahalaşdığı halda belə zəiflədə bilər.
Barrick və Newmont: qızıla leverec edilmiş investisiya
İri hasilatçılar arasında Barrick Mining və Newmont investorların diqqət mərkəzindədir.
Barrick 2026-cı ilin mayında 3 milyard dollaradək səhm geri alma proqramı təsdiqləyib. Şirkətin Nevada ştatındakı Fourmile layihəsində elan edilmiş qızıl resursu ardıcıl ikinci il iki dəfə artırılıb. Lakin ilkin mətndə göstərilən “hasilatın 30% artacağı” iddiası şirkətin rəsmi proqnozlarında təsdiqlənmir. Fourmile hələ inkişaf və texniki qiymətləndirmə mərhələsindədir.
Newmont 2026-cı ildə 5,3 milyon unsiya qızıl hasil etməyi planlaşdırır. Şirkət əlavə 6 milyard dollarlıq səhm geri alma proqramı təsdiqləyib və ikinci rüb hesabatınadək bu proqram çərçivəsində 1,7 milyard dollarlıq səhm alıb. Newmont eyni zamanda 2026-cı ildə inkişaf layihələrinə təxminən 1,4 milyard dollar yatırmağı nəzərdə tutur.
Bu şirkətlər qızıl qiymətinin yüksəlişindən fiziki metala və ya fondlara nisbətən daha yüksək fayda əldə edə bilər. Lakin investor qızılla yanaşı şirkətin istehsal, xərc, idarəetmə və ölkə risklərini də satın almış olur.
4 900 dollar proqnozunu nə poza bilər?
Goldman Sachs-ın proqnozuna mane ola biləcək bir neçə əsas risk mövcuddur.
Birinci risk Fed-in inflyasiya ilə mübarizə üçün faizləri yenidən artırmasıdır. Daha yüksək real gəlirlilik qızılın alternativ dəyərini yüksəldir.
İkinci risk mərkəzi bank alışlarının gözləniləndən daha çox zəifləməsidir. 2026-cı ilin ilk yarısına dair yenilənmiş rəqəmlər bu ehtimalın tamamilə nəzəri olmadığını göstərir.
Üçüncü risk geosiyasi gərginliyin azalması və investorların daha gəlirli risk aktivlərinə qayıtmasıdır. Dünya Qızıl Şurası da güclü iqtisadi artımın, daha yüksək faizlərin və geosiyasi risklərin azalmasının qızıldan kapital çıxışına səbəb ola biləcəyini bildirir.
Dördüncü risk yüksək qiymətlərin fiziki tələbi zəiflətməsidir. Xüsusilə Çin və Hindistan kimi iri bazarlarda zərgərlik tələbinin bahalı qızıl səbəbindən azalması mümkündür. Reuters-in sorğusuna qatılan analitiklər də bu amili əsas risklərdən biri kimi göstərirlər.
2026-cı il niyə həlledici olacaq?
2026-cı ilin əsas sualı qızılın dəqiq olaraq 4 900 dollara çatıb-çatmayacağı deyil. Əsas məsələ mərkəzi bankların strateji tələbinin yüksək faizlərin yaratdığı təzyiqi kompensasiya edib-edə bilməyəcəyidir.
Bir tərəfdə dollar, istiqraz gəlirliliyi və sərt pul siyasəti dayanır. Digər tərəfdə isə dövlət borclarının artması, geosiyasi parçalanma, ehtiyatların diversifikasiyası və mərkəzi bankların uzunmüddətli qızıl tələbi var.
Qızılın 4 900 dollara yüksəlməsi real ssenaridir, lakin qaçılmaz nəticə deyil. Mərkəzi bankların alışları qiymət üçün mühüm dayaq yaradır, amma bu dayaq qısamüddətli enişləri və yüksək volatilliyi aradan qaldırmır.
İnvestor üçün ən düzgün yanaşma qızılı “dünyanın sonundan qoruyan” aktiv kimi deyil, gəlir gətirən səhmləri və istiqrazları tamamlayan strateji diversifikasiya vasitəsi kimi qiymətləndirməkdir. 2026-cı il qızılın yeni maliyyə sistemindəki rolunu göstərəcək, lakin həmin sınağın nəticəsini yalnız mərkəzi banklar deyil, Fed-in qərarları, real faizlər, dollar və investorların risk iştahı müəyyən edəcək.
