Ən populyar birja investisiya fondlarının (ETF) uğurunu təkrarlamaq istəyən aktiv idarəçiləri belə alətlərin kütləvi buraxılışını faktiki olaraq konveyerə çeviriblər — ümid edirlər ki, onların heç olmasa bir hissəsi investorların marağını çəkəcək. Financial Times yazır ki, cəmi yarım il ərzində ABŞ bazarında 1 084 yeni ETF peyda olub. Bu, özü də rekord sayılan ötən ilin bütün göstəricisindən çoxdur. Belə məhsulların faydası isə həmişə aydın olmur, buna görə fərdi investorlar seçim edərkən daha diqqətli olmalı olacaqlar.
Böyüyən bazar
ETF bazarı, xüsusilə ABŞ-də, sürətlə böyüyür. Təkcə yarım il ərzində investorlar bu alətlərə 1 trilyon dollardan çox vəsait yatırıb. ETF provayderi State Street isə bütün bazar üzrə illik kapital axınının təxminən 2,3 trilyon dollara çatacağını proqnozlaşdırır. Onilliyin əvvəlində bu göstərici dörd dəfə aşağı idi.
Bu bazara uğurla daxil olmaq üçün investorların nə istədiyini düzgün müəyyənləşdirmək kifayət edə bilər. Roundhill şirkətinin çip istehsalçılarına fokuslanan DRAM fondu bunu göstərib. 2026-cı ilin aprelində istifadəyə verildikdən cəmi 50 gün sonra fond investorlar tərəfindən 10 milyard dollardan çox vəsait cəlb edib. Sektorun əvvəlki rekordçusu olan iShares-in BAI fondu eyni nəticəyə çatmaq üçün təxminən on dəfə daha çox vaxt sərf etmişdi.
Amma bəzi idarəçilər yeni fondlar üçün ayrıca “qaynar” nişlər axtarmaq əvəzinə say hesabına böyüməyə üstünlük veriblər. Məsələn, Corgi Funds startapı ETF buraxılışına 2025-ci ilin dekabrında başlayıb və o vaxtdan bəri artıq 188 fond yaradıb. Onların arasında hissə-hissə ödəniş xidmətlərinə, qəhvə və enerji içkisi istehsalçılarına fokuslanan ETF-lər, həmçinin Çin internet şirkətləri, Koreya və Tayvan səhmləri üzrə ikiqat leverecdən istifadə edən fondlar var.
Gələcəkdə Corgi Funds daha 360 ETF buraxmağı və fondların ümumi sayına görə BlackRock-u geridə qoyaraq dünyanın ən böyük provayderinə çevrilməyi planlaşdırır. Burada mühüm fərq ondan ibarətdir ki, BlackRock-un ABŞ ETF-lərində idarə etdiyi aktivlərin həcmi 4,5 trilyon dollar olduğu halda, Corgi Funds-da bu göstərici 1 milyard dollardan azdır. Buna baxmayaraq, şirkət rəhbərliyi nikbindir: onlar cəlb edilən vəsaitin 80%-nin uğurlu ETF-lərin cəmi 20%-nə yönələcəyini əvvəlcədən qəbul edirlər və hesab edirlər ki, hətta belə nisbət də fondların buraxılış xərclərini ödəməyə və mənfəət əldə etməyə imkan verəcək.
Ənənəvi modeldən uzaqlaşma
ETF sənayesi tədricən bu alətlərə yalnız geniş indeksləri izləyən passiv fondlar kimi yanaşmaqdan uzaqlaşır. Bazara çıxarılan yeni məhsulların böyük hissəsi tamamilə başqa prinsiplər üzərində qurulur: aktiv idarə olunan, dar tematik, invers — yəni baza aktivinin ucuzlaşmasından qazanc götürən, həmçinin “buffer” ETF-lər buraxılır. Sonuncularda opsionlardan istifadə etməklə baza aktivinin düşməsinə qarşı qismən müdafiə təmin olunur, əvəzində mümkün gəlir də məhdudlaşdırılır.
Bu il buraxılan ETF-lərin təxminən dörddə biri bir səhmə bağlı leverec fondlarıdır. Onların populyarlığı sürətlə artır: hələ 2024-cü ildə belə məhsullar yeni ETF buraxılışlarının cəmi 4%-ni təşkil edirdi.
İnvestorlar SpaceX və SK Hynix kimi ayrı-ayrı şirkətlərin bahalaşmasından maksimum gəlir əldə etməyə çalışırlar. Bununla belə, uzunmüddətli perspektivdə belə investisiyalar “volatillik aşınması” effekti səbəbindən son dərəcə əlverişsiz ola bilər. Leverec ETF-lər kəskin enişdən sonra öz baza aktivləri ilə müqayisədə əvvəlki səviyyəyə qayıtmaqda daha çox çətinlik çəkirlər.
Adi passiv indeks fondlarını sevən investorlar üçün isə yaxşı xəbər də var: rəqabət bu məhsulları daha da ucuzlaşdırır. Məsələn, State Street və BlackRock Nasdaq 100 indeksini izləyən məşhur Invesco QQQ fondunun analoqlarını istifadəyə veriblər. Onların komissiyaları daha aşağıdır — 0,18% əvəzinə 0,1–0,12% — üstəlik, bir səhmin qiyməti də bir neçə dəfə ucuzdur.
Bu niyə vacibdir?
Yeni ETF dalğası ilk növbədə ABŞ bazarını əhatə etsə də, oxşar proseslər daha sərt tənzimlənən Avropa bazarında da başlayır. Orada da provayderlərə daha yüksək komissiya qazandıran aktiv idarə olunan fondlara doğru keçid müşahidə olunur.
ETF-lərin kütləvi şəkildə buraxılması prosesinin yaxın vaxtlarda dayanacağı da gözlənilmir. Növbədə süni intellekt mövzusundan istifadə edən yeni ETF dalğası var. Daha sonrakı mərhələdə isə SEC-in icazə verməsi halında proqnoz bazarlarına bağlı ETF-lər də ortaya çıxa bilər.
