Pol Qrem izah edir ki, bir neçə dost üçün yaranmış ideyadan necə milyard dollarlıq şirkət qurmaq mümkündür
Pol Qremin bu mətni Oxford Union-da etdiyi çıxış əsasında hazırlanıb.
Bura, görünür, gələcəyin baş nazirlərinin klubudur. Buna görə də sizə daha çox siyasətçinin yaxşı anlayacağı bir mövzudan — insanların necə milyarder olmasından danışacağam. Ümid edirəm ki, bu söhbət siyasətə getməyi düşünməyənlər üçün də faydalı olacaq. Aranızdan baş nazir olmayanlar hər zaman bunun əvəzinə milyarder ola bilərlər.
Mən bu mövzunu yaxşı bilirəm, çünki 21 il əvvəl Cessika ilə birlikdə Y Combinator adlı layihəni yaratdıq. Bu ad sizə tanış deyilsə, onu investisiya şirkəti ilə startap təsisçiləri üçün məktəb arasında bir qurum kimi təsəvvür edə bilərsiniz. 2005-ci ildə fəaliyyətə başladığımız vaxtdan bəri təxminən 6500 şirkəti maliyyələşdirmişik.
Uğurlu startap milyarder olmağın ən geniş yayılmış yoludur. Deməli, mahiyyət etibarilə son 21 ildə insanlara milyarder olmağı öyrətmişəm. İndiyədək onların təxminən 30-u həqiqətən milyarder olub, amma bu sıraya qoşulmağa yaxın olanların sayı hələ çoxdur.
Buna görə də ötən ay amerikalı siyasətçilərdən biri bir milyard dollar qazanmağın mümkün olmadığını deyəndə necə təəccübləndiyimi təsəvvür edə bilərsiniz. Özümü sanki üçqat akselin yerinə yetirilməsinin mümkün olmadığını eşidən fiqurlu konkisürmə məşqçisi kimi hiss etdim. Əlbəttə ki, mümkündür. Çətindir, amma mümkündür.
Aydındır ki, həmin siyasətçi milyarder olmağın ümumiyyətlə mümkün olmadığını nəzərdə tutmurdu. Bunun mümkün olduğu göz qabağındadır. O, gəlirlə kapital artımı arasındakı fərqdən də danışmırdı; arqumenti mühasibatlıqla bağlı deyildi. Demək istədiyi o idi ki, insan hansısa pis əməl törətmədən, yəni bu və ya digər formada fırıldaq etmədən bu qədər zəngin ola bilməz.
Bir neçə gün sonra investisiya etdiyimiz startaplardan birinin təsisçisi ilə danışırdım. Təsisçilərlə görüşəndə həmişə etdiyim kimi, ilk növbədə artım tempi barədə soruşdum.
“Keçən ay 93%”, — dedi.
Mən qeyd etdim ki, bu, onun sərvətinin də ayda 93% artması deməkdir. O, inanılmaz sürətlə varlanırdı. Bununla belə, heç bir pis iş görmürdü. Startapının bu qədər sürətlə böyüməsinin yeganə səbəbi istifadəçilərin onun yaratdığı məhsulu bəyənməsi idi.
O, şəxsi təcrübəsi vasitəsilə həmin siyasətçinin nə qədər yanıldığını görə bilirdi. Heç kimi istismar etmirdi; əksinə, startap məhz o və həmtəsisçisi istifadəçiləri məmnun etmək üçün gecə-gündüz işlədiyinə görə belə sürətlə böyüyürdü. İstifadəçilər isə məhsulu bəyəndikləri üçün bu barədə dostlarına danışırdılar. Eksponensial artım belə yaranır.
Həmin gün daha sonra bu hadisəni internetdə paylaşdım və kimsə cavab verdi ki, bir neçə milyon dollara sahib olmaq və ayda 93% böyümək milyarder olmaqla qətiyyən eyni şey deyil.
Güman edirəm ki, bir çox insan bu fikirlə razılaşardı. Amma həmin fikir sadəcə yanlış deyil; o, olduqca ibrətamiz şəkildə yanlışdır.
Buna görə də sizdən bir xahişim var. Zəhmət olmasa, telefonlarınızı çıxarın və bir hesablama aparın. Bunun bir qədər səhnələşdirilmiş görünə biləcəyini anlayıram, amma söz verirəm ki, bu sizə faydalı olacaq. Sizdən investor kimi ən çox etdiyim hesablamalardan birini aparmağınızı istəyirəm. Bu hesablamanı özünüz etməyiniz startapların mahiyyətini daha yaxşı hiss etməyə kömək edəcək.
Yuxarıdakı fikri ən ehtiyatlı şəkildə şərh edib “bir neçə milyon”un iki milyon dollar olduğunu qəbul etsək, həmin təsisçinin milyarder olması üçün şirkətinin 500 dəfə böyüməsi lazımdır. Deməli, ayda 93% artım tempində nəyinsə 500 dəfə böyüməsinin neçə ay çəkəcəyini hesablamalıyıq.
Bunun üçün 500-ün 1,93 əsaslı loqarifmini tapmaq lazımdır. Ən asan üsul Google-dan istifadə etməkdir; axtarış sistemi birbaşa axtarış sətrində hesablama aparmağa imkan verir. Google axtarışına bunu yazın:
log(500, 1.93)
Düzgün yazmısınızsa, cavab təxminən 9,45 olacaq.
İki milyon dollardan başlayaraq ayda 93% artım tempi ilə milyarder olmaq üçün lazım olan müddət budur. Deməli, bir neçə milyon dollar və ayda 93% artım əslində bir milyard dollardan o qədər də uzaq deyil. Onları cəmi doqquz ay yarım ayırır.
İndi anlayırsınız ki, təsisçi ilə görüşəndə verdiyim ilk sual niyə həmişə artım tempi ilə bağlı olur.
Amma qeyri-real rəqəmlərdən istifadə etməkdə günahlandırılmaq istəmirəm. Ona görə də gəlin daha mühafizəkar artım tempini götürək və ayda 15% artım zamanı nə baş verdiyinə baxaq. Bu, heç də nadir göstərici deyil. Mən daim ayda 15% böyüyən startaplarla qarşılaşıram.
Gəliriniz ayda 15% artırsa, beş ildən sonra nə qədər çox qazanacaqsınız? Bunu hesablamaq üçün 1,15-i 60-cı qüvvətə yüksəltmək lazımdır, çünki beş il 60 aydır. Yenə Google-a daxil olub bu dəfə belə yazın:
1.15^60
Cavab təxminən 4384 olmalıdır.
Bu o deməkdir ki, beş ildən sonra startapınız hazırda qazandığından 4384 dəfə çox gəlir əldə edəcək. Əgər indi ayda 10 min dollar qazanırsınızsa, beş ildən sonra ayda təxminən 44 milyon dollar və ya ildə 526 milyon dollar qazanacaqsınız. Bu mərhələdə şirkətdə təsisçilərdə adətən qalan paya bənzər bir payınız varsa, milyarder olacaqsınız.
Real həyatda artım tempi adətən tədricən zəifləyir. Çox uğurlu startap, böyük ehtimalla, ilk il ayda 15%-dən daha sürətli, dördüncü ildə isə 15%-dən daha yavaş böyüyəcək. Amma yekun nəticə təxminən eyni olacaq. İyirmi yaşlarınızın əvvəlində startap qurursunuzsa, otuz yaşınıza qədər milyarder olmağınız tamamilə mümkündür. Çətindir, amma mümkündür.
Bu hesablamanı özünüz etməyinizi istədim, çünki indi insanların startap yaratmasının səbəblərindən birini hiss edə bilərsiniz. Eksponensial artım sehrə bənzəyir. O, ilk baxışda qeyri-mümkün görünən nəticələr yaradır. Bəzi siyasətçilərin ona inanmamasının səbəbi də budur. Onlar eksponensial artımın riyaziyyatını başa düşmürlər və buna görə də, onların gözündə inanılmaz dərəcədə zəngin olmuş insanları görəndə, həmin şəxslərin mütləq fırıldaq etdiyini düşünürlər.
Amma siz indi rəqəmlərlə gördünüz ki, milyarder olmaq üçün fırıldaq etmək məcburi deyil. Hesablamada cəmi iki rəqəm var: artım tempi və həmin tempin nə qədər müddət davam etməsi. Əgər fırıldaq etmədən bir milyard dollar qazanmaq mümkün deyilsə, onda bu iki rəqəmdən hansı mümkün deyil? Ayda 15% fırıldaq etmədən böyümək tamamilə mümkündür; startaplar bunu daim edirlər. Belə artımı nə qədər müddət qorumaq isə bazarın ölçüsündən asılıdır. Aydındır ki, 4000 dəfə böyümək üçün tələbat da ən azı 4000 dəfə böyük olmalıdır. Amma lazım olan yalnız budur. Bazarın ölçüsünü fırıldaqla necə artıra bilərsiniz ki?
Əgər yalnız baş nazir olmağı planlaşdırırsınızsa, bundan sonrasını dinləməyə bilərsiniz. Biz artıq sübut etdik ki, bir milyard dollar qazanmaq həqiqətən mümkündür. Çünki bu, yalnız iki rəqəmdən asılıdır: birincini startaplar daim heç bir fırıldaq olmadan nümayiş etdirirlər, ikincisinə isə fırıldaq ümumiyyətlə təsir edə bilməz.
Amma həqiqətən milyarder olmaq istəyirsinizsə, məsələnin təfərrüatlarını daha dərindən başa düşmək faydalıdır. Xüsusilə də birinci rəqəmi — artım tempini. Hər ay sabit sürətlə böyümək üçün elə bir şey yaratmalısınız ki, insanlar onu dostlarına danışacaq qədər bəyənsinlər. Əslində, təsisçilərlə söhbətə həmişə artım haqqında sualla başlamağımın başqa səbəbi də budur: artım tempi onların doğru məhsul yaradıb-yaratmadığını göstərir.
Bəs insanların o qədər xoşuna gələcək ki, onu dostlarına tövsiyə edəcəkləri bir şeyi necə yaratmaq olar?
Bazar iqtisadiyyatının problemi, eyni zamanda onun böyük üstünlüyü budur ki, müştərilər üçün vacib olan, amma hələ mövcud olmayan bir şeyi yaratmaq çətindir. Qarşılanması mümkün olan yeni ehtiyac aşkar edilən kimi insanlar dərhal onu qarşılamağa çalışırlar. Buna görə də siz hələ başqa heç kimin xəbərdar olmadığı bir ehtiyacı tapmalısınız.
Bunu necə etmək olar? Həmin ehtiyacı özünüz hiss etməklə.
Siz gəncsiniz və gənc təsisçilər adətən özlərinin istədiyi şeyi yaratmalıdırlar. Başqa insanların nəyə ehtiyacı olduğunu başa düşmək üçün hələ kifayət qədər təcrübəniz yoxdur. Bununla yanaşı, sizin şəxsi ehtiyaclarınız xüsusi dəyərə malikdir, çünki onlar gələcək tələbi qabaqcadan göstərir. Siz insanların yeni şeylərdən istifadə etməyə başladığı yaşdasınız. Sizin və dostlarınızın indi istifadə etməyə başladığı şeylərdən on ildən sonra hamı istifadə edəcək.
Başqalarının ehtiyacları barədə ehtimallarınız adətən zəif siqnaldır, şəxsi ehtiyaclarınız isə xüsusilə qiymətli siqnaldır. Buna görə də adətən ikinci siqnala qulaq asmaq lazımdır. Özünüzə və dostlarınıza lazım olan şeyi yaradın.
Özünüzə və dostlarınıza lazım olan bir şey yaratmaq mütləq kütləvi istehlak məhsulu qurmaq demək deyil. Ola bilsin, siz və dostlarınız molekulyar bioloqsunuz və hazırda DNT ilə bağlı başqalarının gözdən qaçırdığı maraqlı bir imkan görürsünüz. Bəlkə dronlarla maraqlanırsınız. İdeyanızın ilk gündən geniş auditoriyaya cəlbedici görünməsi vacib deyil. Sözün əsl mənasında onun sizə və dostlarınıza maraqlı gəlməsi kifayətdir.
İkinci rəqəm — bazarın ölçüsü barədə çox narahat olmayın. Siz gələcək tələbi qabaqcadan görürsünüzsə, bazar da böyüyəcək. Üstəlik, həmişə yaxın bazarlara genişlənmək mümkündür. Sizə lazım olan yeganə şey qarşılanmamış ehtiyacın mövcud olduğu ərazidə bir dayaq nöqtəsi əldə etməkdir. Oradan sonra irəliləmək mümkündür.
Belə ideyanı necə tapmaq olar? Cavab startaplar dünyasındakı ən qeyri-intuitiv fikirlərdən biridir. Bu isə çox şey deyir, çünki startaplarda ümumiyyətlə qeyri-intuitiv məqamlar çoxdur. Həqiqətən güclü startap ideyası tapmağın ən yaxşı yolu startap ideyası axtarmamaqdır. Şüurlu şəkildə startap ideyaları axtarsanız, həddindən artıq mühafizəkar olacaqsınız və qeyri-adi variantları kənarlaşdıracaqsınız. Çünki ən yaxşı startap ideyaları başlanğıcda adətən o qədər axmaq səslənir ki, xüsusi olaraq startap ideyası axtarsaydınız, onları dərhal rədd edərdiniz. Məhz buna görə həmin ideyalar indiyədək kəşf edilməyib.
Apple, Facebook və Airbnb-nin başlanğıcda nə qədər pis ideya kimi göründüyünü təsəvvür edin. Neçə insan şəxsi kompüterə sahib olmaq istəyəcək? Tələbələrin internetdə bir-birini izləməsi üzərindən şirkət necə pul qazanacaq? Kim başqasının evində, döşəmənin üzərindəki hava döşəyində yatmaq üçün pul ödəyəcək? Biz bu hekayələrin necə bitdiyini bildiyimiz üçün bu gün keçmişi geriyə doğru yenidən yazmaq asandır. Amma mən Facebook və Airbnb ideyalarının başlanğıcda nə qədər pis səsləndiyini çox yaxşı xatırlayıram. Biz Airbnb-yə investisiya etmişdik və ideyanı pis hesab edirdik. Onları yalnız təsisçilərini bəyəndiyimiz üçün maliyyələşdirmişdik.
Bəs startap ideyası axtarmadan onu necə tapmaq olar? Dostlarla layihələr üzərində işləməklə. Ən yaxşı startaplar məhz belə yaranır. Başlanğıcda onlar heç şirkət kimi düşünülmürlər. İnsanlar sadəcə “bunu yaratmaq maraqlı olardı” deyə nəsə qururlar. Apple, Google və Facebook belə başlamışdı. Onların heç biri əvvəlcə şirkət kimi planlaşdırılmamışdı.
Bu, artıq qeyd etdiyim səbəbə görə işləyir: siz gələcək tələbi qabaqcadan görürsünüz. Buna görə də sizə maraqlı görünən təsadüfi şeylər yaratsanız, həmin şeylər əslində heç də təsadüfi deyil.
Bu, şüuraltının şüurdan daha çox bildiyi hallardan biridir. Sizə səmimi şəkildə yaratmağa maraqlı görünən hər bir şey, nə qədər gülünc səslənsə də, yaxşı startap ideyasına çevrilmək üçün yüksək ehtimala malikdir. Çətin ki, quracağınız məhsul 2006-cı ildə maliyyələşdirdiyimiz Justin.TV adlı startapdan daha gülünc səslənsin. İdeyanın mahiyyəti bundan ibarət idi ki, Castin Kan adlı bir oğlan başında kamera ilə gəzirdi və başına gələn hər şeyi canlı yayımlayırdı. Amma həmin şirkət sonradan böyük uğur qazandı. Əslində, çox güman ki, siz də onun haqqında eşitmisiniz, sadəcə yeni adı ilə: Twitch.
Uğurlu startap qurmağın əsas şərti müəyyən istifadəçi qrupunu o qədər yaxşı anlamaqdır ki, məhz onların ehtiyac duyduğu şeyi yarada biləsiniz. Gəncsinizsə, bir hiylədən istifadə edə bilərsiniz və etməlisiniz: özünüz üçün nəsə yaradın. Çünki özünüzü başa düşürsünüz. Amma bu, daha ümumi qaydanın sadəcə xüsusi halıdır. Yalnız istifadəçiləri çox dərindən anlamaq onların elə sevəcəyi məhsul yaratmağa imkan verir ki, bu barədə dostlarına da danışsınlar. Yalnız belə məhsul həqiqətən uğurlu startap üçün lazım olan eksponensial artımı yarada bilər.
Startap qurmaqdan başqa varlanmağın digər yolları da var. Onların bəziləri həqiqətən insanları istismar etməyi tələb edir. Amma bu gün həqiqətən çox varlanmağın ən geniş yayılmış yolu startapdır. Uğurlu startap qurmaq istəyirsinizsə, bunun açarı istismar deyil, empatiyadır. İstifadəçilər əslində nə istəyirlər? Onların həyatını köklü şəkildə yaxşılaşdıracaq hansı şeyi yarada bilərsiniz? Biz təsisçilərdə məhz belə empatiya axtarırıq və inkubatorumuza qəbul etdiyimiz şəxslərdə bu keyfiyyəti inkişaf etdiririk.
Cəmiyyətinizdə insanların necə varlanması həmin cəmiyyəti anlamaq üçün ən vacib məsələlərdən biridir. Bu barədə təsəvvürlərinizin ideologiya, filmlər və ya əsrlər əvvələ aid tarixi nümunələr tərəfindən formalaşdırılmasına imkan verməməlisiniz. Ətrafınızdakı dünyaya baxmalı və bunun həqiqətdə necə baş verdiyini görməlisiniz.
Özünüz varlanmaq istəyirsinizsə, əlbəttə ki, bunun necə işlədiyini başa düşməli olacaqsınız. Buna görə də sizin üçün çox narahat deyiləm. Mən gələcəyin baş nazirləri üçün narahatam. Siz bu çıxışı yadda saxlamalısınız. Buna görə də sizin üçün əsas fikirləri qısaca yekunlaşdıracağam.
Startapın ölçüsünü, deməli, onun təsisçilərinin sərvətini iki rəqəm müəyyən edir: artım tempi və həmin artımın nə qədər davam etməsi. Birinci rəqəm istifadəçilərə o qədər lazım olan bir şey yaratdığınız zaman ortaya çıxır ki, onlar bu barədə dostlarına danışırlar. İkinci rəqəm isə böyük bazarda fəaliyyət göstərdiyiniz zaman təmin olunur. Böyük bazarda eksponensial şəkildə böyüyürsünüzsə, startapınız dəyərli olacaq və siz səhmdar kimi varlanacaqsınız. Bunun üçün nəinki fırıldaq etmək lazım deyil — sadəcə müştəriləri məmnun etməyə davam etsəniz, bu nəticə avtomatik olaraq baş verəcək.
