Dünyanın aparıcı şirkətləri, xüsusilə ABŞ və Çində fəaliyyət göstərən texnologiya şirkətləri “beyin-kompüter” interfeyslərinin (BCI) hazırlanması uğrunda yarışır. Bəziləri invaziv implantlara üstünlük verir, digərləri isə cərrahi müdaxiləyə ehtiyac olmayan həllər üzərində işləyir.Sektorun investorları və iştirakçıları hesab edirlər ki, insan imkanlarının genişləndirilməsinə yönəlmiş neyrotexnologiyalar (terapevtik istifadə sahələrindən kənarda) yalnız uzun illər sonra kütləvi bazara çıxacaq.
Çin isə neyrotexnologiyalar sahəsində kompleks ekosistem formalaşdırır. Bu ekosistem dövlət siyasətini, tibb müəssisələri ilə əməkdaşlığı və texnologiyaların kommersiyalaşdırılmasını əhatə edir. CNBC-nin yazdığına görə, bu prosesin mərkəzində Hançjou şəhərində yerləşən bir startap dayanır.
İlon Maskın Neuralink layihəsi beyin implantlarından istifadə etməklə xəstələrin reabilitasiyasını hədəfləyir və artıq beyin-kompüter interfeysi sənayesinin simvoluna çevrilib. Lakin bir sıra şirkətlər hesab edir ki, gələcəyin kütləvi neyrotexnologiyaları ümumiyyətlə cərrahi əməliyyat tələb etməyəcək.
Beyin-kompüter interfeysinin əsas prinsipi beyin siqnallarını emal edərək onları komandaya çevirməkdən ibarətdir. Bunun sayəsində insan yalnız düşüncə vasitəsilə xarici cihazları idarə edə bilir.
Bu sahəyə yatırılan investisiyalar hələlik süni intellekt sənayesinə yönələn vəsaitlərlə müqayisədə xeyli azdır. Buna baxmayaraq, gənc sektora maraq sürətlə artır. Artıq mühüm nəticələr əldə olunub: məsələn, ağır degenerativ xəstəliklərdən, o cümlədən amiotrofik lateral sklerozdan (ALS) əziyyət çəkən insanlar beyin siqnalları vasitəsilə yenidən mətn yaza, hətta video oyunlar oynaya bilirlər.
Süni intellekt burada katalizator rolunu oynayır və beyin siqnallarının emal imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bazar iştirakçılarının bir hissəsi növbəti mərhələ kimi süni intellekt sistemlərinin və robotların birbaşa düşüncə vasitəsilə idarə olunacağını görür.
Texnologiya ABŞ və Çin arasında rəqabətin yeni meydanına çevrilir. Çin hökuməti son beşillik inkişaf planında beyin-kompüter interfeyslərini strateji “gələcəyin sənayeləri” sırasına daxil edib.
Bu yaxınlarda Çin tənzimləyiciləri Neuracle Medical Technology şirkətinin hazırladığı və rəsmilər tərəfindən dünyada kommersiya istifadəsi üçün ilk minimal invaziv beyin-kompüter interfeysi adlandırılan qurğunu təsdiqləyiblər. Qurğu onurğa beyni zədələrindən sonra əl funksiyalarının qismən bərpası üçün nəzərdə tutulub.
Çinin StairMed və NeuroXess kimi şirkətləri implant texnologiyalarını inkişaf etdirdiyi halda, qeyri-invaziv seqment də sürətlə böyüyür. Sam Altmanın dəstəklədiyi Merge Labs və Çinin Gestala şirkəti ultrasəs texnologiyası əsasında həllər hazırlayır.
Hançjou şəhərinin “altı kiçik əjdahası” adlandırılan texnologiya startaplarından biri olan BrainCo isə beyin-kompüter interfeysi texnologiyalarına əsaslanan protezlər və taxılan cihazlar istehsal edir.
Tech Buzz China media və tədqiqat platformasının təsisçisi Rui Ma qeyd edir ki, artıq təsdiqlənmiş tibbi tətbiqlər ağır xəstələrin həyat keyfiyyətini köklü şəkildə yaxşılaşdıra bilər. Bununla belə, daha böyük bazar insan imkanlarının genişləndirilməsi ilə bağlı olacaq.
“Ancaq düşünmürəm ki, bu ideyanın reallaşmasına kimsə yaxın olsun. Hazırkı mərhələdə insan imkanlarının artırılması daha çox elmi fantastikadır”, deyə o bildirib.
Neyrotexnologiyaların inkişaf xəritəsi
2015-ci ildə Harvard İnnovasiya Laboratoriyalarında yaradılan BrainCo fəaliyyətini məhz qeyri-invaziv texnologiyalar üzərində qurub.
Şirkətin tərəfdaşı və baş vitse-prezidenti Niks Henin CNBC-yə verdiyi müsahibəyə görə, implantlı və implantsız yanaşmalar müxtəlif problemləri həll edir. Onun sözlərinə görə, bəzi xəstəliklər yalnız beyinə birbaşa müdaxilə ilə müalicə oluna bilər. Lakin BrainCo hesab edir ki, xüsusilə dərman müalicəsinin kifayət qədər effektiv olmadığı bir çox hallarda qeyri-invaziv üsullar daha məqsədəuyğundur. Çünki onlar daha sadə tətbiq edilir, daha əlçatandır, daha az risk daşıyır və daha ucuz başa gəlir.
ABŞ-ın Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) tərəfindən təsdiqlənmiş BrainCo bionik əl protezləri istifadəçinin sinir və əzələ elektrik siqnallarını oxuyaraq nəzərdə tutulan hərəkətləri barmaqların hərəkətinə çevirir.
Şirkətin taxılan cihazları arasında yuxunun yaxşılaşdırılması üçün nəzərdə tutulmuş qurğu da var. BrainCo bildirir ki, bu cihaz zəif elektrik impulsları vasitəsilə stressin azalması ilə əlaqəli neyrokimyəvi maddələrin ifrazını stimullaşdırır.
IDG Capital və Intel-in baş icraçı direktoru Lip-Bu Tan tərəfindən yaradılmış Walden International fondunun rəhbərlik etdiyi investisiya raundunda BrainCo 2 milyard yuan, yəni təxminən 280 milyon dollar cəlb edib.
Henin sözlərinə görə, qeyri-invaziv texnologiyaların əsas çətinliyi beyin siqnallarının əldə olunması və deşifrə edilməsidir. Kəllə sümüyünün xaricindən bu siqnallar çox zəif olur və güclü səs-küylə müşayiət edilir. Bu problemi həll etmək üçün BrainCo quru elektrodlu xüsusi sensor, siqnalların deşifrə olunması üçün isə süni intellekt alqoritmi hazırlayıb.
Hen şirkətin mərhələli inkişaf strategiyasını da açıqlayıb. İlk mərhələdə texnologiyalar amputasiya olunmuş şəxslər kimi onlara ən çox ehtiyacı olan istifadəçilərə, xüsusilə tibbi sığorta sistemi inkişaf etmiş ölkələrdə təqdim ediləcək. Daha sonra beyin-kompüter interfeyslərinin diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik sindromunun (DEHB) və depressiyanın müalicəsində istifadəsi genişləndiriləcək. Şirkətin son məqsədi isə kütləvi istehlak elektronikası bazarına çıxmaqdır.
Gələcəkdə BrainCo öz beyin-kompüter interfeysi platformasını digər neyrotexnologiya istehsalçılarına lisenziyalaşdırmağı planlaşdırır. Rəhbərlik hesab edir ki, məhz bu istiqamət gələcəkdə şirkətin ən böyük gəlir mənbəyinə çevriləcək.
Startapın planları Çin hökumətinin müzakirə etdiyi strategiya ilə tam üst-üstə düşür. Çin Elmlər Akademiyasının qeyri-invaziv beyin-kompüter interfeysləri üzrə çalışan tədqiqatçılarından biri də oxşar inkişaf zəncirini təsvir edib: yaxın illərdə tibbi reabilitasiyadan başlanacaq, daha sonra pilotsuz nəqliyyat və “ağıllı” istehsalata keçid baş verəcək, son mərhələdə isə texnologiya kütləvi istehlak məhsullarında istifadə olunacaq.
Elmi fantastikadan kommersiya reallığına
İnvestorlar hansı texnologiyanın üstün olacağı barədə fərqli fikirlər səsləndirirlər. Lakin əksəriyyət bir məsələdə həmfikirdir: əsas meyar istehlakçıların pul ödəməyə hazır olacağı real faydalı məhsullar yaratmaq olacaq.
Bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, tələb olunan dəqiqliyi yalnız implantlar təmin edə bilər. Biotexnologiya şirkəti Insilico Medicine-in baş icraçı direktoru Aleks Javoronkov deyir: “Qeyri-invaziv üsulla beyin siqnallarını oxumağa çalışmaq uzaq qalaktikaların işığını tutmağa bənzəyir.”
Digərləri isə yeni qeyri-invaziv texnologiyalarda böyük potensial görür. Gestala şirkətinə investisiya yatırmış Gobi Partners vençur fondunun həmtəsisçisi Tomas Tsao bildirir ki, ultrasəs texnologiyası heç bir cərrahi risk olmadan beynin fəaliyyətini bütöv şəkildə müşahidə etməyə imkan verir.
Onun sözlərinə görə, investisiyaların artması sənayeni dönüş nöqtəsinə çatdıra bilər. Bununla belə, gələcək bazarın həcmini qiymətləndirmək praktiki olaraq mümkün deyil. Çünki texnologiyanın gələcək istifadə ssenarilərinin əksəriyyəti bu gün hələ təsəvvür belə edilmir.
Jefferies investisiya bankının 8 iyul tarixli hesabatında invaziv implantlar və ultrasəs texnologiyaları ən perspektivli istiqamətlər kimi qiymətləndirilir. Analitiklər qeyd edirlər ki, ənənəvi qeyri-invaziv sistemlər hələ də beyin siqnallarını dəqiq qeydə almaq və düzgün şərh etmək imkanlarında məhduddur. Eyni zamanda BrainCo-nun öz sensorları, süni intellekt alqoritmləri və kommersiyalaşdırma təcrübəsi şirkətə mühüm rəqabət üstünlüyü verir.
Bazar iştirakçıları vurğulayırlar ki, optimal texnologiya istifadə ssenarisindən asılıdır. Buraya beyin fəaliyyətinin qeydə alınması və ya stimullaşdırılması, tibbi və ya istehlakçı bazarı üçün nəzərdə tutulması, qısamüddətli və ya daimi istifadə, beynin səthi və ya dərin hissələrinə təsir göstərilməsi, həmçinin istifadəçinin qəbul etməyə hazır olduğu risk səviyyəsi daxildir.
Silikon Vadisi ilə Çin arasında rəqabət
ABŞ-da neyrotexnologiya startapları əsasən özəl milyarderlərin maliyyəsi hesabına inkişaf etdiyi halda, Çində sənaye dövlət dəstəyinə söykənir.
Ötən ilin avqustunda Çinin yeddi nazirliyi birlikdə beyin-kompüter interfeyslərinin inkişaf planını təsdiqləyib və 2027-ci ilə qədər əsas texnoloji sıçrayışların əldə olunmasını hədəf qoyub.
Mərkəzi hökumətdən sonra regionlar da prosesə qoşulub. İyun ayında Anhoy əyaləti neyrotexnologiyaların laboratoriyadan sənaye istehsalına qədər sürətlə inkişaf etdirilməsi üzrə öz strategiyasını açıqlayıb.
Tech Buzz China platformasının təsisçisi Rui Ma bildirir ki, maliyyələşmə modelindəki fərq şirkətlərin biznes strategiyalarını da dəyişir. Çində dövlət investorları riskləri minimuma endirməyə və investisiyanın tez geri qayıtmasını tələb etdiyinə görə startaplar məhsullarını daha sürətlə kommersiyalaşdırmağa, hazır avadanlıqlar və istehlakçı cihazları satmağa məcbur olurlar. ABŞ vençur fondları isə uzunmüddətli yanaşmaya üstünlük verir və inqilabi elmi yeniliklərə illərlə investisiya qoymağa hazırdır.
Jefferies analitiklərinin qiymətləndirməsinə görə, hazırda Çin bazarında ən sürətli artım reabilitasiya məqsədli qeyri-invaziv beyin-kompüter interfeysləri seqmentində müşahidə olunur. Bu qurğular implantasiya tələb etmədiyi üçün tibbi tənzimləyicilər tərəfindən daha az klinik və hüquqi maneə ilə üzləşirlər.
DGA-Albright Stonebridge Group konsaltinq şirkətinin tərəfdaşı Pol Triolo deyir: “Çin beyin-kompüter interfeyslərini sənaye siyasətinin ayrılmaz hissəsinə çevirib. Pekin bir texnologiyanı deyil, bütün təchizat zəncirini düşünür.”
Onun sözlərinə görə, ölkənin diqqəti insult sonrası reabilitasiyadan protezləşdirməyə və koqnitiv qiymətləndirməyə qədər geniş sahələri əhatə edir.
Bu koordinasiya universitetləri və tibb mərkəzlərini də əhatə edir. Məsələn, Şanxayda fəaliyyət göstərən beyin-kompüter interfeysi startapları Huashan xəstəxanası ilə sıx əməkdaşlıq edir və bunun sayəsində neyrocərrahlara və klinik xəstə bazasına birbaşa çıxış əldə edirlər.
Bundan əlavə, ötən il Çin səhiyyə orqanları beyin-kompüter interfeyslərini tibbi sığorta sistemində ayrıca kateqoriya kimi tanıyıb. Ekspertlər hesab edirlər ki, bu addım texnologiyanın ölkə üzrə sürətlə yayılmasına imkan verəcək.
Süni intellekt və yarımkeçiricilərdə olduğu kimi, beyin-kompüter interfeysləri də inkişaf etdikcə qaçılmaz olaraq yeni geosiyasi gərginlik mənbəyinə çevriləcək. Çünki burada şəxsi məlumatların məxfiliyi və insan beyninin fəaliyyəti haqqında məlumatların qorunması xüsusi həssaslıq daşıyır. Bundan əlavə, insanın məhsuldarlığının texnologiya vasitəsilə artırılması ilə bağlı etik mübahisələr də davam edir.
Bununla belə, BrainCo nümayəndəsi Hen vurğulayır ki, şirkət istifadəçilərin şəxsi məlumatlarını toplamır. Bütün məlumatlar yalnız istifadəçinin cihazında emal olunur, hər seansdan sonra silinir və bulud serverlərinə göndərilmir. Məsələn, diqqət məşqləri üçün istifadə olunan konsentrasiya göstəriciləri yalnız cihazın özündə saxlanılır.
ABŞ və Çin arasında artan texnoloji qarşıdurma barədə suala cavab verən Hen geosiyasi məsələlərə toxunmaq istəməyib.
Onun sözlərinə görə, şirkətin əsas missiyası Çində və ya ABŞ-da yaşamasından asılı olmayaraq bu texnologiyalara ehtiyacı olan insanlara kömək etməkdir.
“Mən düşünmürəm ki, bu məqsədə gedən yolda məni dövlət sərhədləri dayandırmalıdır”, deyə Hen bildirib.
