4 C
Baku
Sunday, February 25, 2024

Qızıl dinar – İslam pul sistemi

İslam qızıl dinarı – qızıl standartına, yəni pulun sərbəst şəkildə qızılla əvəzlənməsi mümkün olan pul sisteminə qayıtmaq üçün bir layihədir.

İslam öhkələri bu tip sistemin yardılmasına ilk dəfə 2-ci dünya müharibəsindən sonra, zəngin sərvətlərinin olmasına baxmayaraq çoxlu borclarının olmasından sonra düşünməyə başlamışdırlar . Belə şəraitdə xarici borcun olması onlara dövlət gəlirlərinin bir hissəsinin öz inkişaflarına yönəldilməsinə imkan vermədi. Və 1970-ci illərin ortalarında qızıl valyutanın istifadəsi ideyası həvəslə qarşılandı. Belə bir valyuta müsəlman ölkələri arasında qarşılıqlı ticarətdə ödəniş vasitəsi ABŞ dollarına alternativ olardı.

Ancaq siyasi və sosial-iqtisadi fərqliliklər, İslam aləminin bir çox ölkələrinin post-müstəmləkəçiliyindən asılı olması səbəbindən, bu cür valyuta 1970-ci illərdə dövriyyəyə buraxılmadı.

Buna baxmayaraq, layihə üçün ümumi daxili iqtisadi platformanın yaradılması üçün ön şərtlər yaradılmışdı.

Bütün bunlar necə başladı

Beləliklə, 1983-cü ildə Cənubi Afrikada professor Ömər İbrahim Vadillo Morabeteen International Organization qurdu. Bu təşkilatın mövcud olduğu ilk günlərdən bəri, şəriətdəki əlaqələrin iqtisadi quruluşuna böyük əhəmiyyət verirdi, xüsusilə də qızıl dinara dönmək fikrini irəli sürürdü.

O vaxtdan etibarən, öz beynəlxalq valyutanın yaradılması ideyası bir çox ölkələrin qruplarında populyarlaşdı, lakin şəriət tələblərinə uyğun olaraq yox tamamilə fərqli səbəblərdən.

Daxili və xarici ticarət hesablamalarında istifadə olunan beynəlxalq valyutanın yaradılması ideyasının populyarlığının səbəbi sənayələşmiş ölkələrin «blokları» arasında ümumi iqtisadi ziddiyyətlərin dərinləşməsi idi.

Qlobal iqtisadiyyatında böhranın apofiziyası 1997-1998-ci illərdə Asiya-Sakit okean böhranı idi, bundan sonra «qızıl dinar» layihəsi beynəlxalq səviyyədə müzakirə olunmağa başladı.

Doktor Mahathiri Mohamaddin fikri

Malayziya bu layihənin təşəbbüskarı idi, çünki 1997-1998-ci illərdə Asiya maliyyə böhranını iqtisadiyyatı üçün ən az itkilərlə qurtula bilmişdi. Böhrandan sonra, müsəlman dünyasında və APEC ölkələrində Malayziyanın mövqeyi əhəmiyyətli dərəcədə artdı, eyni zamanda qızıl dinar ideyası yenidən canlandı.

Malayziyanın baş naziri Mahathir Mohamad 1997-1998-ci illər böhranı zamanı valyuta spekulyatorlarının hərəkətlərinə cavab olaraq qızıl dinar layihəsini təqdim etdi və ABŞ dollarına alternativ olaraq yeni beynəlxalq valyutanın yaradılması ideyasını dəstəklədi.

Beləliklə, «qızıl dinar» layihəsi bütün İslam aləminin maliyyə və iqtisadi əlaqələrində istifadə oluna biləcək ümumi bir valyutanın yaranmasını nəzərdə tuturdu.

İslam İnkişaf Bankı (İİB) islam maliyyə dünyasının mərkəzi strukturu sayılır, onun yaradılmasında təxminən 1,1 milyard əhalisi olan 55-dən çox İslam dövləti iştirak edir. Bu dövlətlər yalnız əhalinin artım potensialına deyil, eyni zamanda əhəmiyyətli xammal ehtiyatlarına malikdirlər.

Eyni zamanda, İİB-yə aid olan dövlətlərin əksəriyyəti ABŞ və Avropanın Orta Şərq neftinin, Şimali Afrika qazının və İndoneziya qalasının əsas alıcıları olduğundan əmtəə bazarlarından və ABŞ dollarından asılıdır. İslam ölkələrindən olan xammal təchizatları doğrudan Şərqlə Qərb arasında iqtisadi əlaqələrin həyata keçirildiyi ABŞ dollarına birbaşa bağlıdır.

Küveyt istisna olmaqla, bütün altı ölkənin valyutaları ciddi şəkildə Amerika dollarından aslıdır və 1992-ci ildən etibarən onların valyuta məzənnəsi 1 dollar=3.76 saudiyyə riyalı səviyyəsinə əsasən dəyişməyib. Təbii ki, yen, avro, İsveçrə frankı və neft ölkələrinin valyutaları arasındakı nisbət dollar məzənnəsinə nisbətən fərqlənirdi.

 

Beləliklə, Baş nazirin və eyni zamanda Malayziya Maliyyə Naziri Mahatir Mohamaddın təklifi İslam ölkələrinin iqtisadiyyatlarının xarici müstəqilliyini təmin etmək üçün əsas addım idi.

2001-ci ilin yayında Mahatir Mohamad qızıl dinar layihəsini yeni dünya valyutası kimi müzakirə etmək üçün seminar keçirmək niyyətini açıqladı. Seminarda iki nəfər: Rais Ömər İbrahim Vadillo  və qızıl dinarı canlandırmaq ideyasının yaradıcısı sayılan Şeyx Abdulkadir əl-Sufi iştirak edirdi.

2002-ci ilin mart ayında İslam ölkələri arasında hesablaşmaılarda qızıl dinarın istifadə edilməsi təklif edilmişdir.

İlk günlərindən etibarən qızıl dinara qayıtmaq üçün beynəlxalq layihə yalnız iqtisadi deyil, həm də siyasi aspekti idi. Qızıl dinarın qaytarılması xilafətin bərpasını istəyən bəzi dini liderlər ilə sıx bağlı idi.

E-dinar

1992-ci ildən etibarən Morabeteen International Organization üzvləri arasında ilk qızıl dinar və gümüş dirhəmlərin hesablaşmalarda istifadə edilməsinə baxmayaraq, qızıl dinarın tətbiqi üçün texniki infrastrukturun ilk tərtibatını təqdim edən  «qızıl dinar» layihəsinin təsisçilərindən biri olan professor Ömər İbrahim Vadillonun Dinar Ltd şirkəti idi.

E-Dinar sisteminin əsas üstünlüyü olaraq, onlar inflyasiya risklərindən qorunmada etibarlılığı vurğulayırdılar. Eyni ildə (2000), Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində E-Dirham gümüş sikkələrini buraxan E-Dinar FZ-LLC şirkəti təsis edilib .

Əslində, hər şirkət müştərilərin pullarını qızıllara çevirmək  və qızıl ilə hesablaşmalar aparmaq kimi xidmətlər göstərən banklardır.

Müvəffəqiyyət

Nəticədə, qızıl dinar layihəsi həyata keçirildi. 2001-ci ilin noyabr ayında Dubayda qızıl dinarın (4,25 q. ağırlığında) və gümüş dirhəmin (3 q.ağırlığında) dövriyyəyə buraxma mərasimi keçirildi. Malayziya ilə yanaşı, Səudiyyə Ərəbistan, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Küveyt, Qatar, Bəhreyn və Oman da layihəyə qatılmaq üçün razılığa gəldi. Onlar bu günə kimi bu layihənin iştirakçılarıdır.

Son xəbərlər
Digər xəbərlər