OpenAI agentlərinin HuggingFace platformasını necə sındırdığı barədə daha çox təfərrüat üzə çıxdıqca, hadisənin necə qiymətləndirilməli olduğu ilə bağlı fikir ayrılığı da artır. Hər yeni texnologiya bizi onu artıq tanıdığımız dünya ilə müqayisə etməyə vadar edir. Lakin süni intellekt o qədər özünəməxsus və ziddiyyətlərlə doludur ki, heç kim hansı analogiyaların burada həqiqətən uyğun olduğuna dair razılığa gələ bilmir.
Hadisədən sonra podkast müəllifi Dvarkeş Patel xüsusilə metaforik bir müqayisə irəli sürüb: “Ardıcıl üç gizli süni intellekt sivilizasiyası yaranıb, məhv olub və öz sələflərinin külündən yenidən doğulub”.
Lakin hamı bununla razılaşmayıb. Bəzi analitiklər üçün hətta “nəzarətdən çıxmış süni intellekt” ifadəsi belə həddindən artıq iddialı görünür, çünki bu formulasiya agentlərə müstəqil iradə aid edir.
Süni intellekt tədqiqatçısı və tənqidçisi Timnit Gebru isə tamamilə başqa müqayisəyə müraciət edib: “Körpü uçanda siz onun etik davranıb-davranmadığını, şüura malik olub-olmadığını və niyə uçmaq qərarına gəldiyini müzakirə etmirsiniz. Siz soruşursunuz: bu körpünü kim bu qədər zəif tikib?”
Bu, süni intellektlə bağlı müzakirələri uzun müddətdir dalana dirəyən problemin növbəti nümunəsidir: heç kim onu nə ilə müqayisə etməyin doğru olduğuna qərar verə bilmir. Ola bilsin, səbəb ondadır ki, analogiya axtarışına həddindən artıq aludə olaraq əslində yanlış sualı veririk.
Müqayisələrin nə qədər geniş spektrə yayıldığına baxın:
• Nüvə silahı və ya gen mühəndisliyi — son dərəcə güclü, qlobal fəlakət təhlükəsi yarada bilən texnologiyalar.
• Elektrik enerjisi — zamanla bütün dünya iqtisadiyyatını dəyişdirən, lakin real fayda gətirməzdən əvvəl iş proseslərinin dərindən yenidən qurulmasını tələb edən universal texnologiya.
• “İlan yağı” — satıcıların vəd etdiyi effektin kiçik bir hissəsini belə verməyən, mahiyyətcə saxta məhsul.
• Avtomatik tamamlama sistemi — növbəti sözü proqnozlaşdıran adi alqoritm və tərifinə görə intellekt sahibi ola bilməyən mexanizm.
• Çəkic — nəticəsi yalnız onu istifadə edən insanın bacarığı və niyyətindən asılı olan alət.
• Əyri güzgü — bizə öz dünyamızın əksini qaytaran, lakin onun gizli qərəzlərini və qüsurlarını ifrat həddə çatdıran texnologiya.
• Asbest — hazırda son dərəcə faydalı görünən, lakin gələcəkdə təhlükəli olduğu üzə çıxa və ondan qurtulmaq çox çətin ola bilən material.
• Yalan detektoru — əvvəlcədən qeyri-dəqiq olduğu bilinən, buna baxmayaraq elmi nüfuz qazanan texnologiya. Bu müqayisə süni intellektin hallüsinasiyaları problemi ilə də səsləşir.
• Bazarlar və ya bürokratiya — insan biliklərini toplayıb birləşdirən, lakin davranışını proqnozlaşdırmaq və nəzarətdə saxlamaq son dərəcə çətin olan mürəkkəb sistemlər.
• Frankenşteynin canavarı — sonda öz yaradıcısının nəzarətindən tamamilə çıxa biləcək yaradılış.
• İnsan ağlı — dərin düşünməyə və əməkdaşlığa uyğunlaşmış çevik intellekt forması.
“Əslində hər iki fikir doğrudur”, – Corctaun Universitetinin Təhlükəsizlik və Yeni Texnologiyalar Mərkəzinin icraçı direktoru və OpenAI-nin keçmiş direktorlar şurası üzvü Helen Toner ötən il verdiyi müsahibədə bildirmişdi.
“Aydındır ki, süni intellekt insan beynindən fərqli qurulub. Amma eyni dərəcədə aydındır ki, insan beyni süni intellekti anlamaq üçün tez-tez faydalı paralel rolunu oynayır. Aralarında açıq oxşarlıqlar var və bəzi suallarda insan mövcud analogiyalar arasında ən yaxşısıdır.”
Bəs kim haqlıdır və bunu necə müəyyənləşdirmək olar?
Ən aşkar yanaşma süni intellektin ən çox nəyə bənzədiyini müəyyən etməyə çalışmaqdır. 2024-cü ildə aparılmış iri araşdırmalardan biri məhz bu prinsip əsasında qurulmuşdu və tarixi paralelləri ətraflı təhlil edirdi.
Süni intellekt qismən nüvə texnologiyasına bənzəyir, çünki həm mülki, həm də hərbi məqsədlərlə istifadə oluna bilər. Qismən şifrələməni xatırladır, çünki onun son məhsulu fiziki deyil, rəqəmsaldır və sair. Belə yanaşmada müqayisə iki hadisənin zahiri oxşarlığına əsaslanır.
Lakin ağıllı və xoş niyyətli insanlar eyni faktlara baxaraq süni intellekti nə ilə müqayisə etmək barədə tamamilə fərqli nəticələrə gəlirlər. Bəs oxşarlığın özü yanlış meyardırsa?
2025-ci ildə süni intellektin hüquqi subyektliyi ilə bağlı aparılmış araşdırmada Google DeepMind alimləri gözlənilməz bir paralel seçmişdilər: gəmilər və dəniz hüququ.
“Məhkəmə və ya dövlət orqanları gəminin özünü həbs edə və onu məhkəməyə cəlb edə bilər”, – müəlliflər yazırlar. “Belə hüquqi institutlar gəminin şüura malik olduğuna inamdan yaranmayıb. Onlar praktik zərurətdən doğub.”
Gəmilər hərəkətlidir və böyük zərər vura bilər, onların sahibləri isə adətən uzaqda olur və onları məsuliyyətə cəlb etmək çox çətinləşir. Sahib xarici vətəndaş ola və ya qapalı yurisdiksiyada yaradılmış formal şirkətlər zəncirinin arxasında gizlənə bilər. Bu halda sahibə qarşı birbaşa iddia demək olar nəticəsiz olur.
Dəniz hüququ problemi gəminin özünü hüquqi baxımdan “şəxsləndirməklə” həll edib: beləliklə, zərurət yarandıqda sanksiya tətbiq etmək mümkün olan konkret cavabdeh yaranıb.
Bu nümunə maraqlı və dərin fəlsəfi nəticəyə gətirir: müəyyən şərtlərdə süni intellektə hüquqi subyektliyin bəzi elementlərinin verilməsi əsaslandırıla bilər. Məsələ süni intellektin insana bənzəməsində və ya şüura malik olmasında deyil.
Sadəcə bəzən bu, ən məntiqli həll olur. Eynilə sahibini tapmaq mümkün olmayan tərk edilmiş gəmi vəziyyətində olduğu kimi.
Bu iş Amerika fəlsəfi praqmatizmi ənənəsinə söykənir. Bu yanaşmada nəzəriyyənin doğruluğu onun insan rifahına nə dərəcədə xidmət etməsi ilə qiymətləndirilir.
Praqmatistlər obyektin “əslində nə olduğunu” müəyyən etməyə çalışmaq əvəzinə, onun haqqında müəyyən şəkildə düşünməyin hansı nəticələr doğurduğuna baxırlar.
“Adi fəlsəfi impuls hadisənin həqiqi mahiyyətini tapmağa çalışmaqdır”, – müəlliflər qeyd edirlər. “Praqmatist isə soruşur: hansı yeni təsvir bizə daha çox fayda verəcək?”
Praqmatist üçün sözlər ilk növbədə nəticə əldə etmək üçün alətdir.
HuggingFace-a hücum edən süni intellekt agentləri məsələsində gəmi nümunəsindən mühüm fərq var: burada məsul şəxsləri tapmaq kifayət qədər asandır. Bununla belə, bu “praqmatik dönüş” analogiyalar haqqında mübahisələrə daha məhsuldar yanaşma təklif edir.
Ən dəqiq müqayisəni axtarmaq əvəzinə belə soruşmalıyıq: konkret metafora hansı məqamı daha yaxşı göstərir və bizi hansı hərəkətə sövq edir?
“Praqmatizm bütün nəzəriyyələrimizi çevik edir”, – filosof Uilyam Ceyms 1907-ci ildə yazırdı. Onun fikrincə, nəzəriyyələr “tapmacaların cavabı deyil, alətlər” olmalıdır.
Ceyms anlayışları və müqayisələri nəyin risk altında olduğuna və kollektiv şəkildə hansı məqsədə çatmaq istədiyimizə əsasən formalaşdırmağı təklif edirdi.
Əgər süni intellekt barədə də bu sualları verməyə başlasaq, artıq ciddi irəliləyiş olar. Ən azı, bu, aramızdakı dərin fikir ayrılığını daha aydın göstərərdi.
Süni intellekti yaradanların və onlarla əlaqəli insanların bir çoxu superintellektli maşınların bütün üstünlüklərini əldə etməyə, eyni zamanda fəlakətdən yayınmağa və onların üzərində nəzarəti itirməməyə ümid edir.
Onların tənqidçiləri isə bir çox hallarda bu layihənin özü ilə kökündən razı deyillər. Onlar hesab edirlər ki, süni intellekt laboratoriyaları artıq demokratik nəzarət institutlarının nəzarətindən çıxıb.
Təəccüblü deyil ki, hər iki tərəf tamamilə fərqli analogiyalar seçir.
Bu arada bir məqam getdikcə daha aydın görünür: cəmiyyətin böyük hissəsi ümumiyyətlə şüurlu kompüterlərin yaranmasını istəmir və ya ən azı bu perspektivə son dərəcə ehtiyatla yanaşır.
Dünyada bu texnologiyadan nə gözlədiyimiz barədə ən kiçik konsensus belə yoxdur. Və doğru sözləri seçməyimizə mane olan əsas amil süni intellektin mahiyyətindən və ya düşüncə tərzimizin xüsusiyyətlərindən daha çox məhz budur.
Problem yalnız süni intellektin həddindən artıq özünəməxsus olması və keçmiş təcrübənin çərçivələrinə sığmaması deyil.
Problem ondadır ki, bütün analogiyalar sadəcə alətlərdir, biz isə hələ bu alətlərin köməyi ilə nəyə nail olmaq istədiyimiz barədə razılığa gələ bilməmişik.
