ABŞ fond bazarı yüksəlişdədir və bu artımın əsas lokomotivi süni intellektdir. Texnologiya nəhəngləri süni intellekt mütəxəssislərini öz tərəflərinə çəkmək, çipləri kütləvi şəkildə almaq və məlumat mərkəzləri tikmək üçün milyardlarla dollar kredit götürürlər. Bazar buna coşqu ilə reaksiya verir, lakin müşahidəçiləri getdikcə daha çox narahat edən də məhz bu dinamikadır.
Mənzərə narahatedici görünür: böyük həcmdə vəsait real mənfəətə çıxış yolu olmayan özəl süni intellekt startaplarına axıdılır. Bəzi texnologiya şirkətləri digərlərinin gəlirləri hesabına böyüyür, texnologiya sektoruna aid olmayan biznes isə süni intellektə yatırdığı investisiyalardan hələ də nəzərəçarpacaq nəticə göstərə bilmir. Son üç ildə süni intellektlə əlaqəli şirkətlərin dəyəri 27 trilyon dollar artıb. Bu, ABŞ fond bazarının bütün dəyərinin 36%-nə bərabərdir. Gələcək gəlirlər nəzəri olaraq belə qiymətləndirmələri doğrulda bilsə belə, bunun üçün demək olar ki, tamamilə buludsuz optimizm tələb olunur.
Həyəcan təbili çalanlar təsadüfi şərhçilər deyil, sektorun ən böyük oyunçuları və qlobal tənzimləyicilərdir. Sem Altman heç bir qeyd-şərt qoymadan baş verənləri köpük adlandırır. Beynəlxalq Valyuta Fondu isə bu köpüyü birbaşa maliyyə sistemi üçün kritik risklər sırasında göstərir və onun partlamasının hansı nəticələrə səbəb ola biləcəyini sadalayır: investisiyaların azalması, kredit şərtlərinin sərtləşməsi, istehlakın zəifləməsi və ticarətdə pozuntular.
İndiki bumla keçmiş maliyyə köpükləri arasında paralellər aparmaq nə qədər cəlbedici görünsə də, bugünkü vəziyyət prinsipial olaraq fərqlidir. Əvvəllər artımın əsas hərəkətverici qüvvəsi ucuz kreditlərin dəstəklədiyi adi investorların kütləvi yatırımları olurdu. Məsələn, dotkom dövründə səhmlərə sahib olan amerikalı ev təsərrüfatlarının payı 13 faiz bəndi artmış, bazara 2 752-dən çox yeni şirkət daxil olmuşdu. İpoteka bumu zamanı isə başqa bir sıçrayış müşahidə olunmuşdu: ev sahiblərinin payı 5 faiz bəndi artmış, ipoteka kreditlərinin 40%-i investisiya və istirahət üçün nəzərdə tutulan daşınmaz əmlakın alınmasına verilmişdi. Hər iki halda dönüş nöqtəsi faiz dərəcələrinin yüksəlməsi ilə başlamış və məhz bu fonda köpüklər partlamışdı.
Hazırda adi investorlar ajiotajda demək olar ki, iştirak etmirlər. ABŞ-da səhm sahiblərinin payı sabit qalır, ev təsərrüfatlarının borc yükü isə ÜDM və gəlirlərlə müqayisədə hətta azalıb. Əsas oyunçular nisbətən bahalı kreditlər şəraitində köpüyü şişirdən iri korporasiyalardır. Bu, onu daha dayanıqlı edə bilər, lakin daha az təhlükəli etmir: köpük partladıqda təsir son dərəcə genişmiqyaslı olacaq.
Süni intellekt bumunun daha bir xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, faktiki olaraq ABŞ iqtisadiyyatının bütün artımını öz arxasınca aparır. Hazırda süni intellekt infrastrukturuna yatırılan investisiyalar Amerika ÜDM-indəki artımın demək olar ki, hamısını təmin edir. Bu investisiyalar olmasaydı, iqtisadiyyat resessiyaya düşə bilərdi. Təkcə Amazon, Microsoft, Alphabet və Meta cari ildə bu infrastruktura 700 milyard dollardan çox vəsait xərcləyir. Ölkə üzrə 1 500-dən çox məlumat mərkəzi tikilir, yarımkeçirici çiplər isə The Wall Street Journal-ın qiymətləndirməsinə görə, “XXI əsrin ən mühüm bazarı”na çevrilib.
Süni intellekt iqtisadiyyatı qapalı dövr prinsipi ilə işləyir: iri texnologiya şirkətləri startaplara sərmayə yatıraraq onların sonradan elə öz müştərilərinə çevriləcəyinə ümid edirlər. Başqa sözlə, həmin startaplar onlardan bulud hesablama gücü və çiplər almalıdırlar. Məsələn, Nvidia Meta üçün çiplər tədarük edir, Amazon isə OpenAI-a bulud xidmətləri göstərir. Məhz bu qarşılıqlı asılılıq gəlirlərin sürətlə artmasına və şirkətlərin rekord səviyyədə qiymətləndirilməsinə səbəb olur.
Beləliklə, “Möhtəşəm yeddilik” — Alphabet, Amazon, Apple, Meta, Microsoft, Nvidia və Tesla — artıq Standard & Poor’s 500 indeksinin üçdəbirini təşkil edir. OpenAI-ın bazar dəyəri isə Eli Lilly, JPMorgan Chase, Visa, Costco, Exxon Mobil, Wells Fargo, CVS Health, McDonald’s və Boeing kimi iri şirkətlərin kapitallaşmasını üstələyir.
Bu qiymətləndirmələri doğrultmaq üçün şirkətlər nəhəng mənfəət göstərməli olacaqlar. PitchBook-un hesablamalarına görə, OpenAI 2030-cu ilə qədər 100 milyard dollar sərbəst pul axınına çıxmalıdır. Halbuki analitiklər şirkətin həmin il 10–30 milyard dollar zərər edəcəyini proqnozlaşdırırlar. Bu arada risklər də artır: məlumat mərkəzlərinin tikintisinə yerli qadağaların tətbiqindən tutmuş Çində daha qənaətcil süni intellekt modellərinin meydana çıxmasına qədər.
Süni intellekt sektorunda borc yükünün artması da az narahatlıq doğurmur. İlkin mərhələdə investisiyalar şirkətlərin öz vəsaitləri hesabına həyata keçirilirdi. Lakin xərclərin nəhəng miqyası Silikon Vadisinin oyunçularını korporativ istiqrazlardan və özəl kreditləşmədən getdikcə daha fəal istifadə etməyə məcbur edib.
Bununla yanaşı, maliyyələşdirmə sxemləri yüksək mürəkkəbliyi və zəif şəffaflığı ilə seçilir. Onlar xüsusi olaraq elə qurulur ki, ənənəvi balanslarda əks olunmasın. Kolumbiya Biznes Məktəbindən Steyn Van Nyuverburqun sözlərinə görə, buna görə də “risklərin yekun bölgüsü daha az aydın olur”.
Kredit bazarı artıq ehtiyatlılıq nümayiş etdirir. Morningstar analitikləri kreditorların hazırkı təmkinini “alıcılarda həzm problemi” kimi xarakterizə edirlər.
Köpüyün mümkün partlamasının zərbəsi fond bazarının hüdudlarından çox kənara çıxacaq. Texnologiya şirkətlərinin səhmlərinin dinamikasından milyonlarla insanın pensiya yığımları, kredit şərtlərindən kiçik biznesin yaşamaq qabiliyyəti, süni intellektin tətbiq sürətindən isə əmək bazarındakı vəziyyət asılıdır.
Pessimist ssenariyə əsasən, iqtisadiyyatı zəncirvari problemlər gözləyir: şirkətlərin kapitallaşmasının çökməsi, iş yerlərinin sayının azalması və maliyyə şərtlərinin əhəmiyyətli dərəcədə sərtləşməsi.
