Steyblkoinlər dollara tələbi artıra bilər, lakin onu əsas təhdidlərdən qoruya bilməz.
Dollar öz süqutu ilə bağlı çoxsaylı proqnozlardan keçib: qızıl standartından imtina, avronun meydana çıxması, ABŞ-ın səbəb olduğu qlobal maliyyə böhranı, Çinin təsirinin artması və vaxtaşırı gündəmə gələn dedollarizasiya müzakirələri. “Yaşıl” valyuta hələ də dünya ticarətinin mərkəzindədir: gündəlik həcmi 9,6 trilyon dollar olan valyuta bazarındakı əməliyyatların təxminən 90%-ində dollar iştirak edir. İkinci yerdə 30%-lik payla avro dayanır. Bununla belə, bu onilliyin əvvəlində hər şeyə qadir görünən dollar əvvəlki qədər sarsılmaz təsir bağışlamır. Bunun səbəblərindən biri ABŞ-da fiskal vəziyyətin pisləşməsi, digəri isə Bayden administrasiyasının 2022-ci ildə Ukraynada hərbi münaqişə başlayandan sonra Rusiyaya qarşı tətbiq etdiyi sanksiyalardır.
Dollar hegemoniyasının gələcəyi ilə bağlı suala Vaşinqtonun cavabı diqqətçəkicidir. Hakimiyyət mərkəzi bankın rəqəmsal valyutasına (CBDC) arxalanmaq və ya dövlət institutlarının ödəniş sistemlərini modernləşdirməsini gözləmək əvəzinə, strateji seçimini özəl rəqəmsal dollarların xeyrinə edib.
İyulda imzalanan GENIUS qanunu ABŞ-da ödəniş steyblkoinləri üçün ilk kompleks normativ-hüquqi bazanı yaratdı və qaydaların hazırlanmasında ABŞ Maliyyə Nazirliyinə mərkəzi rol verdi. Maliyyə naziri Skott Bessent qanun layihəsinin qəbulundan iki ay əvvəl X platformasında yazmışdı: “Bu qanun dolların dominantlığını və ABŞ-ın maliyyə innovasiyaları sahəsində təsirini genişləndirmək üçün nəsildə bir dəfə yaranan unikal imkandır”.
Məntiq sadədir: əgər pulun növbəti dövrü rəqəmsal olacaqsa, ABŞ əmin olmalıdır ki, rəqəmsal pul yenə də Amerika aksenti ilə “danışacaq”. Bu baxımdan GENIUS qanunu sadəcə fintex sahəsinə aid qanunvericilik aktından daha artıqdır. Bu, dollar üçün sənaye siyasətidir. Steyblkoinləri qəbul etməklə ABŞ yeni infrastruktura hesablanmış seçim edir. Başqa məsələ isə budur: bu addım fundamenti qorumaq üçün kifayət edəcəkmi?
Yeni kriptosiyasət
Adətən dollara bağlanan və dollar aktivləri ilə təmin olunan rəqəmsal tokenlər — steyblkoinlərin populyarlığının artması və GENIUS qanununun qəbul edilməsi kriptovalyutalarla bağlı uzunmüddətli debatlarda ciddi dönüş nöqtəsidir. İllər boyu bu sektor əsasən maliyyə tənzimlənməsi problemi kimi qəbul olunurdu: spekulyasiyalar, haker hücumları, kölgə bankçılığı, libertarianizm və “texnobratlar”ın şüarları dünyası kimi. İndi isə siyasət dəyişib. Steyblkoinlər getdikcə daha çox dollar üçün təhlükə yox, onun mümkün genişlənmə vasitəsi kimi təqdim olunur.
“Düşünürəm ki, steyblkoinlər dolların beynəlxalq rolunu qoruyub saxlaya və genişləndirə bilər”, — Federal Ehtiyat Sisteminin İdarə Heyətinin üzvü Kristofer Uoller fevralda bildirib. Onun sözlərinə görə, ABŞ dollarında olan steyblkoinlər xüsusilə yüksək inflyasiyalı ölkələrin sakinləri və dollar nağdlığına, yaxud bank xidmətlərinə sadə çıxışı olmayan insanlar üçün cəlbedici ola bilər.
Bu yanaşmanın arqumentlərini başa düşmək çətin deyil. Pul köçürmələri hələ də əziyyətli proses olaraq qalır. Beynəlxalq ödənişlər bahalı, ləng və qeyri-şəffafdır. Kiçik şirkətlər bank köçürmələrinin tamamlanmasını hələ də gözləməli olurlar. Dollar nağdlığı bütün dünyada etibar qazanıb, lakin ənənəvi “dollar infrastrukturu” — dolların institutlar arasında hərəkətini idarə edən texnologiyalar, proseslər və qaydalar — dövrlə ayaqlaşmır və həddən artıq mürəkkəbdir.
Steyblkoinlər isə “internet üçün doğulmuş” pula daha yaxın bir model vəd edir: onlar həmişə əlçatandır, dərhal köçürülür, proqramlaşdırıla bilir və sərhədləri demək olar ki, tanımır. Bu, Facebook-un 2019-cu ildə qlobal rəqəmsal valyuta yaratmaq cəhdi olan Libra kimi layihələrin uğursuzluğunun niyə bütün kateqoriyanı məhv etmədiyini izah edir. Libra ona görə uğursuz oldu ki, texnologiya nəhəngi tərəfindən yaradılan yeni, özəl qlobal pul sistemi üçün etimad çatışmazlığı həddindən artıq böyük idi. Amma həmin layihənin işarə etdiyi ideya — blokçeyn əsaslı ödəniş alətlərinin pulun hərəkətini ciddi şəkildə yaxşılaşdıra biləcəyi fikri — yaşamaqda davam etdi. Libra uduzdu, steyblkoinlər isə sağ qaldı.
Bazara artıq əhəmiyyət veriləcək qədər böyüdüyünü göstərən faktlar var. Bloomberg-in məlumatına görə, steyblkoin əməliyyatlarının həcmi 2025-ci ildə rekord səviyyəyə — 33 trilyon dollara çatıb. Steyblkoinlərin ümumi həcmi bu axın göstəricisinin yaratdığı təəssüratdan xeyli kiçikdir, lakin yenə də əhəmiyyətlidir: hesablamanın metodikasından asılı olaraq, 2025-ci ilin sonuna təxminən 250-300 milyard dollar. Bu bazarın təxminən 98-99%-i dollarla nominasiya olunub. Ötən il Bessent bazarın bir neçə il ərzində 3 trilyon dollara çata biləcəyini təxmin etmişdi. Digər analitiklər 2 trilyon dollarlıq rəqəm səsləndirirlər, lakin çox şey ABŞ-dakı normativ-hüquqi mühitin tətbiq üçün əlverişli şərait yaradıb-yaratmayacağından asılıdır.
Steyblkoinlər əsasən qısamüddətli ABŞ xəzinə istiqrazları və nağd pula bənzər alətlərlə təmin olunur. Circle və Tether kimi steyblkoin emitentləri ABŞ xəzinə istiqrazlarının son dərəcə böyük sahiblərinə çevriliblər. Bəzi hallarda onların portfelləri ayrı-ayrı suveren dövlətlərin sahib olduğu həcmdə istiqrazlarla müqayisə oluna və ya onları üstələyə bilir. Bu isə Vaşinqtonun belə alıcılara ehtiyac duyduğu bir vaxtda ABŞ dövlət borcu üçün yeni struktur alıcı sinfi yaradır.
Tramp administrasiyasının steyblkoinləri Amerikanın maliyyə arxitekturası üçün özəl sektor dayağı kimi dəstəkləməsinin səbəblərindən biri də budur. Məqsəd borc emissiyasının artmaqda davam etdiyi bir dövrdə istiqrazlara əlavə tələbi formalaşdırmaqdır. Mahiyyət etibarilə, steyblkoin emitentləri rəqəmsal dollara qlobal tələblə ABŞ hökumətinin maliyyələşmə ehtiyacı arasında yeni birləşdirici halqaya çevrilirlər. “Bu yeni tələb dövlət borclanmasının dəyərini azalda və dövlət borcunu cilovlamağa kömək edə bilər”, — Bessent X platformasında bildirib.
Borclanma isə az olmayacaq. Bitərəf Konqres Büdcə İdarəsinin məlumatına görə, qarşıdakı onillikdə ABŞ-ı ümumi daxili məhsulun təxminən 6%-i həcmində illik büdcə kəsirləri gözləyir, borcun ÜDM-ə nisbəti isə 2030-cu ilə qədər 108%-ə çatacaq. Bu problemi ən azı həll etməyə başlamaq üçün lazım olan ikipartiyalı konsensus artıq mövcud deyil. Bu baxımdan GENIUS qanunu fintex sahəsində qanunvericilikdən daha artıqdır. Bu, dolların dominantlığını texnologiya vasitəsilə sıxışdırmaq cəhdlərini qabaqlamaq təşəbbüsüdür.
Belə cəhdlər az deyil:
• Çin dövlət rəqəmsal valyutası yolunu seçib.
• Avropa tənzimləməyə, ehtiyatlılığa və rəqəmsal avro ilə bağlı müzakirələrə üstünlük verir.
• ABŞ kapitalist variantını seçib: çərçivə müəyyənləşdirmək, özəl şirkətlərin miqyasını artırmasına imkan yaratmaq və bazar qüvvələrindən istifadə etməklə rəqəmsal dollarları dövlət bürokratik sisteminin edə biləcəyindən daha sürətli yaymaq.
CBDC tənqidçiləri əslində alternativ həllər üçün yol açdılar. ABŞ-da mərkəzi bankın rəqəmsal valyutalarına (CBDC) ehtiyatlı münasibət uzun müddət sabit qaldı: vətəndaşlar dövlətin onların maliyyə əməliyyatlarına birbaşa çıxış əldə etməsini istəmirdilər. Steyblkoinlər bu etimadsızlığı aşmağa imkan verir — onlar hökumətin iştirakı ilə pərakəndə ödənişlər arasında aydın sərhəd yaradır. Bunun sayəsində Vaşinqton ödəniş sisteminin operatoru rolunda çıxış etmədən rəqəmsal hesablaşmalar sahəsində standartlar müəyyən edə bilər. Bu yanaşma ABŞ-a rəqəmsal ödənişlərin inkişafında rəqabət üstünlüyü qazandıra bilər.
Xaricdəki rəsmi şəxslər, görünür, bunu məhz belə qiymətləndirirlər. Avropalı siyasətçilər xəbərdarlıq ediblər ki, dollara bağlanan steyblkoinlərin geniş istifadəsi valyuta suverenliyini sarsıda və bankların maliyyələşməsini zəiflədə bilər. Avropa Mərkəzi Bankının bu ay dərc etdiyi işçi sənədində bildirilir ki, steyblkoinlərin geniş tətbiqi avrozonanın bankları və AMB-nin pul-kredit siyasətinə nəzarəti üçün ciddi risklər yarada bilər. Bu risklər kriptovalyuta dollar kimi xarici valyutalara bağlandıqda xüsusilə artır. Beynəlxalq Valyuta Fondu da xəbərdarlıq edib ki, steyblkoinlər ənənəvi kreditləşməni təhdid edə, pul-kredit siyasətini çətinləşdirə və etimadın itməsi halında ehtiyat aktivlərinin təcili satışına səbəb ola bilər.
Miqyas məsələsi
Burada miqyas problemi var. Steyblkoin bazarının 2 trilyon dollara çatacağı ssenarisinin tərəfdarları çox vaxt “ehtiyat” və “axın” anlayışlarını qarışdırırlar. Bu məbləğ yeni maliyyə texnologiyası üçün əhəmiyyətli olsa da, dollar aktivlərinin ümumi həcmi fonunda nisbətən kiçik qalır. Müqayisə üçün:
• valyuta bazarında gündəlik ticarət həcmi 9,6 trilyon dollardır;
• ABŞ xəzinə istiqrazları bazarı 30 trilyon dollar qiymətləndirilir;
• REPO bazarının həcmi təxminən 13 trilyon dollara çatır.
JPMorgan Chase & Co. qeyd edir ki, steyblkoinlərin yayılması dollara əlavə vəsait cəlb edə bilər. Lakin bank vurğulayır ki, bunun prinsipial olaraq yeni xarici tələb, yoxsa artıq mövcud olan dollar aktivlərinin — məsələn, bank depozitləri və pul bazarı fondlarından — yenidən bölgüsü olduğunu anlamaq vacibdir. İkinci halda dollar üzərində təsir entuziastların gözlədiyindən daha zəif olacaq.
Eurizon SLJ Capital Ltd.-dən Stiven Cen əlavə edir: “Bazarın sürətli artımı halında belə, steyblkoinlər ABŞ xəzinə istiqrazlarına yeni tələbi yalnız qarşıdakı onillikdə buraxılacaq yeni federal borcun üçdə birinə qədərini udmağa kifayət edəcək həcmdə təmin edə biləcək”.
Məhz buna görə hətta ən optimist proqnozların da məhdudiyyətləri var. Steyblkoinlər dolların statusunu qorumaq üçün panaseya olmayacaq, lakin onun qlobal təsir mexanizmlərindən birini modernləşdirə bilər — valyutanın rəqəmsal mühitdə istifadəsini daha rahat etməklə. Xüsusilə, onlar aşağıdakıları edə bilər:
• inkişaf etməkdə olan bazarlarda qeyri-formal dollarlaşmanı dərinləşdirmək: insanların və şirkətlərin dollara çıxış əldə etmək istədiyi, lakin etibarlı bank infrastrukturunun olmadığı yerlərdə;
• xəzinə vekselləri üçün yeni əhəmiyyətli alıcı formalaşdırmaq;
• ABŞ-a öz pul-kredit təsirini ödəniş texnologiyalarının yeni nəsillərinə yaymaqda kömək etmək.
“29 trilyon dollarlıq ABŞ xəzinə istiqrazları bazarının və ümumilikdə dolların bu gün üzləşdiyi problemləri hər hansı ayrıca innovasiya ilə həll etmək mümkün deyil”, — Atlantik Şurasında beynəlxalq iqtisadiyyat istiqamətinin rəhbəri Coş Lipski qeyd edir. Onun sözlərinə görə, steyblkoinlər dolların statusunu müəyyən edən fundamental amilləri — institutlara etimadı, fiskal siyasətin sabitliyini, qanunun aliliyini və pul-kredit orqanlarının müstəqilliyini — aradan qaldıra bilməz.
Bu baxış optimist proqnozların əsas zəifliyini göstərir. Steyblkoinlər rəqəmsal dollarlara tələbi həqiqətən artıra bilər, lakin dolların niyə mövqelərini itirə biləcəyi ilə bağlı daha dərin sualı avtomatik həll etmir. Ehtiyat valyuta statusu təkcə rahatlıq məsələsi deyil. O, aşağıdakı amillərə əsaslanır:
• institutlara etimad;
• qanunun aliliyi;
• açıq kapital bazarları;
• ABŞ-ın xarici və iqtisadi siyasətinin proqnozlaşdırıla bilməsi;
• mərkəzi bankın etibarlılığı;
• dünyanın ehtiyatlarda saxlaya biləcəyi kifayət qədər təhlükəsiz aktivlərin mövcudluğu.
Dolların statusu ilk növbədə ABŞ-ın hüquqi institutlarının gücündən və mərkəzi bankın müstəqilliyindən asılıdır. Dollara bağlanan steyblkoinlər bu amillərin heç birinə toxunmur.
2026-cı ildə dolların dominantlığı üçün əsas təhlükə ABŞ-ın öz daxilindən gəlir. İlk növbədə söhbət ölkənin narahatedici fiskal trayektoriyasından gedir. Prezident Donald Trampın addımları vəziyyəti daha da ağırlaşdırıb: o, Federal Ehtiyat Sisteminə təsir göstərməyə çalışıb, siyasi opponentlərini təqib edib və geosiyasi müttəfiqlərlə münasibətləri gərginləşdirib.
Bu fonda GENIUS qanunu artıq dolların problemləri üçün panaseya kimi görünmür — daha çox düşünülmüş dəstək tədbiri təsiri bağışlayır. O, gələcəyin əsas tendensiyalarını nəzərə alır: rəqəmsal aktivlərin payının artmasını, özəl sektorun rolunun güclənməsini və maliyyə sahəsində geosiyasi rəqabətin kəskinləşməsini. Bundan başqa, qanun ABŞ-ın əsas rəqabət üstünlüyünə — özəl şirkətlərin qlobal bazarda tələb olunan maliyyə alətlərini miqyaslandıra bilməsinə əsaslanır. Bu, dolların mövqelərini gücləndirə bilər.
Lakin əsas prinsip dəyişməz qalır: dolların dominantlığı heç vaxt yalnız texnoloji həllərə söykənməyib. Onun fundamenti həmişə etimad olub. Steyblkoinlər rəqəmsal dollarların dünyada yayılmasını sürətləndirə və ABŞ üçün vaxt qazandıra bilər. Amma onlar siyasi və institusional etimadı formalaşdıra bilməzlər — ehtiyat valyuta statusunun əsasında isə məhz bu dayanır.
