43 kilometrlik bir marşrut ölkənin tranzit tutumunu 2,5 dəfə artıra, Naxçıvanı yenidən əsas əraziyə bağlaya və Azərbaycanı Avropa ilə Çin arasında əvəzolunmaz logistika qovşağına çevirə bilər.

Azərbaycan iqtisadiyyatı onilliklər boyu neft və qaza söykənib. Bu resurslar ixracat gəlirlərinin 91 faizini, Ümumi Daxili Məhsulun isə təxminən yarısını təşkil edir. 2024-cü ildə ölkənin ÜDM-i 74,3 milyard dollar səviyyəsinə çatıb, lakin qeyri-neft sektorunun payı hələ də arzulanan səviyyədə deyil. Hökumətin uzunmüddətli strategiyası isə aydındır: neftdən asılılığı azaltmaq, logistika və tranziti yeni iqtisadi mühərrikə çevirmək. Bu strategiyanın mərkəzində isə Zəngazur Dəhlizi durur.

Zəngazur Dəhlizi — dəmir yolu və avtomobil yolundan ibarət çoxmərhələli nəqliyyat infrastrukturu — Azərbaycanın əsas ərazisini Ermənistanın cənubundakı 43 km zolaqdan keçərək Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birləşdirir. Layihə tamamlandıqda bu dəhliz yalnız coğrafi boşluğu doldurmayacaq — o, Azərbaycanın Avrasiya ticarətindəki rolunu kökündən dəyişdirəcək.

Dəhliz Nədir və Niyə Vacibdir?

1920-ci ildə Sovet Rusiyasının müdaxiləsi nəticəsində Zəngəzur bölgəsi Ermənistana veriləndə Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasındakı birbaşa əlaqə kəsildi. Onilliklər boyunca bu problem sovet inzibati çərçivəsi daxilində gizli qaldı. Lakin 1991-ci ildə müstəqilliyin bərpasından sonra başlayan Birinci Qarabağ Müharibəsi Naxçıvanı tam blokadaya saldı. O vaxtdan bu yana Naxçıvan əsasən İran üzərindən keçən yollarla və bahalı hava körpüsü ilə yaşayıb — bu isə bölgənin inkişafını ciddi şəkildə ləngidir.

2020-ci ildəki İkinci Qarabağ Müharibəsinin ardından imzalanan üçtərəfli atəşkəs sənədi vəziyyəti dəyişdirdi. Sənədin 9-cu bəndi Azərbaycanın qərb bölgələri ilə Naxçıvan arasındakı nəqliyyat əlaqələrinin bərpasını birbaşa öhdəlik kimi müəyyən etdi. Bu bənd Zəngazur Dəhlizini diplomatik istəkdən hüquqi öhdəliyə çevirdi.

Dəhlizin texniki mahiyyəti sadədir: Horadiz–Ağbənd dəmir yolu və avtomobil yolu Azərbaycan ərazisindən Ermənistanın Syunik vilayəti boyunca 43 km keçərək Naxçıvana qovuşur. Oradan isə Türkiyənin dəmir yolu şəbəkəsinə birləşir. Amma əsl əhəmiyyəti sadə rəqəmlər arxasında gizlənir: bu 43 km, Azərbaycanı Avrasiya loqistikasının mərkəzinə çevirən bir körpüdür.

Asiya–Avropa Marşrutlarının Müqayisəsi (Çin → Qərbi Avropa)

Azərbaycan Üçün İqtisadi Mənfəət

Zəngazur Dəhlizinin Azərbaycan iqtisadiyyatına təsiri çoxşaxəlidir. Yalnız nəqliyyat haqqından deyil, Qarabağın yenidən qurulmasından, Naxçıvanın iqtisadi canlanmasından, Ələt Azad İqtisadi Zonasının inkişafından və qeyri-neft sektorunun genişlənməsindən söhbət gedir. Aşağıdakı cədvəl əsas sahələr üzrə gözlənilən dəyişiklikləri ümumiləşdirir.

İnfrastruktur İnvestisiyaları

Azərbaycan artıq gözləmir. Dəhlizin Azərbaycan hissəsinin dəmir yolu inşaatının 70%-i, avtomobil yolunun isə 70%-i 2022-ci ilə qədər tamamlanmışdır. 2025-ci ildə Ələt Limanının II mərhələsi — 1,2 milyard dollarlıq investisiya ilə tutumu 15 milyon tondan 25 milyon tona qaldıracaq layihə — rəsmən təsdiqlədi. Toğanlı–Kəlbəcər avtomobil yolu 95% hazırdır. Bütün bu addımlar birlikdə Azərbaycanın logistika platformasını formalaşdırır.

Naxçıvan: 30 İllik İzolyasiyanın Sonu

Zəngazur Dəhlizinin ən tez hiss olunacaq və ölçülə bilən faydası Naxçıvanla bağlıdır. Təxminən 450.000 nəfər əhalisi olan muxtar respublika 30 ildən artıqdır praktiki olaraq təcrid vəziyyətindədir. İran üzərindən keçən yollar uzun, baha başa gəlir və siyasi baxımdan kövrəkdir. Bakı–Naxçıvan uçuşları isə ölkə büdcəsinə illik on milyonlarla dollar subsidiya yükü qoyur.

Dəhlizin açılması bu dəngəni kökündən dəyişdirəcək. Birbaşa dəmir yolu və avtomobil yolu bağlantısı Naxçıvanın Azərbaycanın əsas ərazisi ilə ticarətini, turistik cəlbediciliyini və sənaye potensialını dramatik şəkildə artıracaq. Alternativ İran marşrutu — Araz dəhlizi — da eyni zamanda inkişaf etdirilir ki, bu da marşrutun müxtəlifliyini və dayanıqlığı artırır.

Sektor üzrə İqtisadi Potensial

Dəhlizin yalnız nəqliyyat sektoru üçün deyil, bir sıra sahələr üçün transformativ potensialı var.

Orta Dəhliz: Dünya Ticarətinin Yeni Oxu

Zəngazur Dəhlizini tam anlamaq üçün onu Avrasiya tranzit rəqabəti kontekstinə düşünmək lazımdır. Avropa ilə Asiya arasındakı illik ticarət həcmi 700 milyard dolları keçir. Tarixən iki əsas quru marşrutu bu dövriyyəni daşıyırdı: Şimal Dəhlizi (Rusiya üzərindən) və Cənub Dəhlizi (İran üzərindən). Lakin 2022-ci ildən etibarən Rusiyaya tətbiq edilən sanksiyalar Şimal Dəhlizini ciddi şəkildə zəiflətdi. İranın beynəlxalq izolyasiyası isə Cənub Dəhlizini böyük ticarət axınları üçün qeyri-etibarlı edib

Layihə Cədvəli və Əsas Mərhələlər

Nəticə: Rəqəmlər Nə Deyir?

Müəllif: İlgar Hüseynov