Azərbaycanın “BBB-” səviyyəsində olan suveren reytinqi ilə bankların böyük əksəriyyətinin reytinqləri arasında mövcud fərq maliyyə institutlarının daha zəif öz kredit profilləri ilə izah olunur (onların dayanıqlıq reytinqlərində – VR əks olunan), hansılar ki, həm əməliyyat mühitinin şərtlərini, həm də bankların fərdi məhdudiyyətlərini nəzərə alır.
Bu barədə “Fitch Ratings” beynəlxalq reytinq agentliyinin baş direktoru Olqa İqnatyeva və maliyyə institutları – banklar üzrə kiçik direktoru Maksim Malyutin bildiriblər.
Analitiklərin qeyd etdiyi kimi, “Fitch” tərəfindən “bb-” səviyyəsində təyin edilmiş əməliyyat mühiti qiymətləndirməsi sektor üçün əsas bələdçi rolunu oynayır, çünki o, bankların məqbul risk səviyyəsində sabit fəaliyyət həcmləri formalaşdırmaq qabiliyyətini müəyyən edən struktur şərtləri, o cümlədən makroiqtisadi qeyri-sabitliyi, institusional potensialı və idarəetmə keyfiyyətini, maliyyə bazarının inkişaf səviyyəsini, həmçinin tənzimləmə və nəzarət infrastrukturunu əks etdirir.
Azərbaycan bankları arasında onlar əməliyyat mühitinin qiymətləndirilməsinə və bir çox hallarda suveren reytinqə münasibətdə böyümə imkanlarını ən çox məhdudlaşdıran dörd əsas spesifik amili fərqləndiriblər.
Birincisi, bu, fondlaşdırma və likvidlikdir: depozit bazasının cəmlənməsi, maliyyələşmə mənbələrinin əhəmiyyətli dollarlaşma səviyyəsi və (bir sıra banklar üçün) daha az müxtəlifliyə malik vəsait cəlb edən kanallar. “Bu hallar daha yüksək reytinqlərə malik bank sistemləri ilə müqayisədə etimad şoklarına və valyuta likvidliyi risklərinə qarşı həssaslığı gücləndirə bilər.
İkincisi, bu risklərin təmərküzləşməsi və böyümə riskləri: ayrı-ayrı borcalanlardan və ya sahələrdən əhəmiyyətli asılılıq, eləcə də (bunun aktual olduğu hallarda) portfellərin sürətlə artırılması. “Bu cür hallar itkilərin volatilliyini (dəyişkənliyini) artıra və kapitalı, eləcə də gəlirliliyi tək şoklar qarşısında daha həssas edə bilər”, – agentliyin analitikləri qeyd ediblər.
Üçüncüsü, bu, aktivlərin keyfiyyətidir: kredit portfellərinin keyfiyyətinin artan qeyri-sabitliyi və daha yüksək reytinqlərə malik sistemlərlə müqayisədə problemli borclanmanın formalaşmasının daha əhəmiyyətli tarixi səviyyəsi.
Dördüncüsü, bu, institusional amillər və idarəetmədir: risklərin idarə edilməsinin, kredit təhlili standartlarının, şəffaflığın və stres şəraitində dayanıqlığın qeyri-bərabər səmərəliliyi, ayrı-ayrı banklar üçün isə – əlaqədar tərəflərlə əməliyyatlar və korporativ idarəetmənin spesifikası ilə şərtlənən risklər.
“Fitch” analitikləri vurğulayırlar ki, əməliyyat mühiti məhdudlaşdırıcı amil təşkil edir, lakin “mütləq tavan” deyil. Ölkə daxilində açıq şəkildə üstün bazar mövqeyinə malik, etibarlı kapitalizasiyası olan, risklərə konservativ yanaşan və sabit maliyyələşmə və likvidliklə işləyən bank nəzəri olaraq əməliyyat mühitinin qiymətləndirməsindən yüksək reytinq əldə edə bilər, baxmayaraq ki, belə hallar nadir hallarda baş verir.
Analitiklərin bildirdiyinə görə, Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) kapitalla bağlı sərtləşdirilmiş qaydalar tətbiq edib. Bu qaydalar “Bazel III” standartlarına uyğun olaraq birinci səviyyəli kapital (CET1) tələblərini müəyyən edir və əlavə buferləri – qoruyucu bufer və sistem üzrə əhəmiyyətli banklar üçün bufer (kontrtsiklik buferdən başqa) – nəzərdə tutur. Bu tədbirlər sektorun zərərləri udmaq qabiliyyətini gücləndirmək və onun iqtisadi dövr boyunca dayanıqlılığını artırmaq məqsədi daşıyır.
“Fitch” hesab edir ki, reytinq qiymətləndirmələri kontekstində bu, əlverişli kredit faktorudur və zaman keçdikcə əməliyyat mühitinin qiymətləndirilməsini, həmçinin bankların fərdi kredit profillərini dəstəkləyə bilər. “Bununla belə, VR-ın yüksəlməsi avtomatik olaraq baş verməyəcək. Adətən biz gözləyirik ki, islahatların tam şəkildə həyata keçirildiyi və ardıcıl olaraq tətbiq olunduğu təsdiqlənsin. Eyni zamanda, bu islahatların hər bir bank səviyyəsində daha güclü kapitalizasiyaya, risklərin daha balanslı qəbul edilməsinə və onların daha keyfiyyətli idarə olunmasına əsaslanaraq sektorun stresə davamlılığını ardıcıl şəkildə gücləndirdiyi, aktivlərin keyfiyyətinin yaxşılaşmasına və maliyyələşmənin sabitliyinə töhfə verdiyi təsdiqlənsin. “Bazel III” tələblərinə və nəzarət təcrübəsinə uyğun qaydaların əlavə şəkildə təkmilləşdirilməsi, likvidliklə bağlı genişləndirilmiş tələblərin tətbiqi (məsələn, NSFR qəbul olunarsa) və “Komponent 2″ çərçivəsində daha etibarlı prosedurların tətbiqi (ICAAP-ILAAP mexanizmləri daxil olmaqla) nəzərdə tutulur. Bu tədbirlər həmçinin ortamüddətli perspektivdə VR-in artımına çevrilmə ehtimalını artıracaq”, – analitiklər vurğulayıb.
Ekspertlər qeyd ediblər ki, AMB-nin makroprudensial alətləri hazırda əvvəlkinə nisbətən əhəmiyyətli dərəcədə daha yaxşı inkişaf edib və əhalinin borc yükünün artımını dayandırmağa kömək etmək məqsədi daşıyır. Əsas tədbirlərə xarici valyutada pərakəndə kreditləşməyə qadağa, borc yükü əmsalı (DTI) əsasında tələblər, o cümlədən yüksək DTI-yə malik kreditlər üçün artırılmış riskçəkili əmsalları, eləcə də kredit kartları üzrə daha sərt məhdudiyyətlər daxildir. Hazırda “Fitch Ratings” bu tədbirləri bütövlükdə kifayət hesab edir, lakin sürətli artım bərpa olunacağı təqdirdə, gələcəkdə əlavə ünvanlı sərtləşdirmə istisna olunmur.
“Biz pərakəndə kreditləşmə dinamikasının özlüyündə 2026-cı ildə reytinqlərə genişmiqyaslı təzyiq yaradacağını proqnozlaşdırmırıq. Ev təsərrüfatlarının borclanması nəzarət edilə bilən səviyyədə qalır (2025-ci ilin birinci yarımilliyinin sonuna olan vəziyyətə görə sərəncamda qalan gəlirlərin 18,5 %-i) və pərakəndə kreditlərin nüfuz etmə dərəcəsi hələ də kiçikdir (2025-ci ilin üçüncü rübünün sonuna ÜDM-in 14 %-i), bu da gələcəkdə genişlənmə üçün potensialı qoruyub saxlayır. Biz yeni verilmiş kreditlərin “yetkinləşməsi” ilə əlaqədar aktivlərin keyfiyyətinin bir qədər pisləşməsini ehtimal edirik. Sektorda 3-cü mərhələ kreditlərinin payı 2026-cı ildə təqribən 4,5 %-ə qədər artacaq (2024-cü ilin yekunları üzrə olan 3,5 %-dən), lakin reytinqə malik bankların ehtiyatlar yaradılana qədərki gəlirliliyi reytinqlərə ciddi təsir göstərmədən bu itkiləri qarşılamaq üçün kifayət etməlidir”, – O. İqnatyeva və M. Malyutin bildiriblər.
“Fitch Ratings” bir sıra səbəblərə görə ipoteka kreditləşməsini nisbətən aşağı risk səviyyəsinə malik seqment kimi nəzərdən keçirir. İlk növbədə, o, girov əmlakı ilə təmin edilib, bu da, təminatsız pərakəndə kreditləşmə ilə müqayisədə vəsaitlərin daha yüksək faizlə qaytarılmasına zəmanət verir. Bundan əlavə, Azərbaycanda ipoteka demək olar ki, tamamilə milli valyutada ifadə olunur, bu da borcalanların məzənnə dəyişkənliyinə məruz qalmasını minimuma endirir. Nəhayət, ipoteka kreditlərinin əhəmiyyətli hissəsi İpoteka və Kredit Zəmanət Fondu vasitəsilə dövlət proqramları çərçivəsində təqdim edilir. Bu cür proqramlar, kredit təhlili və borcalanların seçimi üzrə daha vahid meyarlar nəzərdə tutur. Həmçinin çox vaxt subsidiya və bazar səviyyəsindən aşağı faiz dərəcələri formasında elementləri ehtiva edir, bu da ödəniş qabiliyyətini dəstəkləyir və defolt ehtimalını azaldır.
“Sözügedən seqmentin tarixi göstəriciləri sabitlik nümayiş etdirirdi (NPL-in payı 1 %-dən aşağıdır) və biz oxşar dinamikanın qorunub saxlanılacağını gözləyirik. İpoteka həmçinin pərakəndə kreditlərin strukturunda orta səviyyəli paya malikdir (2025-ci ilin üçüncü rübünün sonuna olan vəziyyətə görə təxminən 16 %) və bu, o deməkdir ki, bu seqmentin nəticələri sektorun aktivlərinin ümumi keyfiyyətinə məhdud təsir göstərir”, – ekspertlər vurğulayıb.
