Dəniz daşımalarındakı dar boğazlardan getdikcə daha çox narahat olan dünya üçün Dubai Tower gəmisinin reysi ümidverici siqnal sayıla bilər. Konteynerdaşıyan gəmi avqustun 15-də Çinin Ninbo limanından yola düşərək Şimal Buzlu okeanı vasitəsilə Asiya ilə Avropa arasında ilk müntəzəm yük əlaqəsini açmağa başlayıb. Gəminin sahibi olan Çinin Sea Legend şirkəti Böyük Britaniyanın şərq sahilindəki Felikstou limanına 5 000 kilometrlik yolun təxminən 20 gün çəkəcəyini bildirir. Bu, Süveyş kanalı üzərindən ənənəvi marşrutla müqayisədə təxminən iki dəfə sürətlidir. Mühüm üstünlüklərdən biri də şirkətin “Arktika ekspressi” adlandırdığı xəttin Yaxın Şərqdəki hərbi münaqişələrlə bağlı risklərdən yayınmağa imkan verməsidir.
Berinq boğazından keçərək Rusiya sahilləri boyunca uzanan Şimal Dəniz Yolu üzrə bu yeni xətt Çinin Arktika ambisiyalarının ilk ciddi sınağıdır. Çin 2018-ci ildə qütb buzlarının sürətlə azalmasından yararlanaraq Arktikada gəmiçilik marşrutlarını, faydalı qazıntı hasilatını və infrastrukturu inkişaf etdirmək planlarını açıqlamışdı. “Qütb İpək Yolu” adı altında birləşdirilən bu planların çoxu müqavimətlə üzləşib. Arktikada əraziyə malik səkkiz ölkədən yeddisi Qərb demokratiyalarıdır. Onlar Çinin regionda Rusiya ilə sıx əməkdaşlığından narahatdır və Pekinin fəaliyyətinin gələcəkdə hərbi məqsədlərə, məsələn, sualtı qayıqların istismarına xidmət edə biləcəyindən ehtiyatlanırlar. Çinin ən şimal nöqtəsinin təxminən Hamburqla eyni enlikdə yerləşməsinə baxmayaraq, özünü “Arktikaya yaxın dövlət” elan etməsi də bəzi ölkələrin narazılığına səbəb olub.
Buna baxmayaraq, Çin Hörmüz boğazının bağlanması və İranın dəstəklədiyi husilərin Qırmızı dənizdə gəmiçiliyə yaratdığı təhlükələrdən narahat olan hökumət və şirkətlərin şimal marşrutuna marağını artıracağına ümid edir. Bundan əlavə, Pekin Hind və Sakit okeanlarını birləşdirən və ölkənin enerji idxalının böyük hissəsinin keçdiyi dar Malakka boğazından asılılığından əvvəlkindən daha çox narahatdır. Tezliklə Çin Şimal Dəniz Yolunda yeganə oyunçu olmayacaq. Yaponiya iyunda bu marşrutun inkişafını təşviq etmək üçün Arktika siyasətinə yenidən baxacağını açıqlayıb. Cənubi Koreyanın PanStar gəmiçilik şirkəti isə avqustun 22-də konteyner gəmilərindən birini Şimal Buzlu okeanı üzərindən sınaq reysinə göndərməyi planlaşdırır. Məqsəd Pusandan Felikstouya olan məsafəni cəmi 18 günə qət etməkdir.
Bu, xizək gəzintisi deyil
İqlim dəyişikliyi səbəbindən Şimal Dəniz Yolundan istifadə üçün şəraitin zaman keçdikcə daha əlverişli olacağı ehtimal edilir. Arktikada yay mövsümündə buz örtüyünün minimum sahəsi hər onillikdə 12%-dən çox azalır. Martda qış buz örtüyünün maksimal sahəsi 1979-cu ildə müşahidələrin başlanmasından bəri ən aşağı səviyyəyə düşüb. Mövcud olan ən son məlumatlara görə, avqustun 16-da Arktikadakı buzların sahəsi 5,5 milyon kvadrat kilometr təşkil edib. Bu, 1981–2010-cu illərdə həmin tarix üçün qeydə alınmış orta göstəricidən xeyli aşağıdır, lakin 2012-ci ildə qeydə alınmış tarixi minimumdan yüksəkdir. Həmin vaxt buz örtüyünün sahəsi 3,4 milyon kvadrat kilometrə qədər azalmışdı.
Sea Legend xidmətinin üstünlüklərindən biri səyahət müddətinin, deməli, yanacaq sərfinin də azalmasıdır. Yanacaq dəniz daşımalarının maya dəyərinin təxminən onda yeddisini təşkil edir. Daha qısa yol karbon qazı emissiyalarını da azaldır. Bundan başqa, Şimal Dəniz Yolundakı daha sərin iqlim temperatura həssas olan bəzi yüksək texnologiyalı yüklərin daşınması üçün daha əlverişlidir. Soyutma olmadıqda Süveyş kanalı marşrutunda konteynerlərin daxilində temperatur 60°C-yə çata bilər. Dubai Tower gəmisində əsasən Çinin Yantszı çayı deltasındakı şəhərlərdən gətirilən akkumulyatorlar, günəş modulları və elektromobil komponentləri də daxil olmaqla müxtəlif məhsullar daşınır.
Aydın üstünlüklərə baxmayaraq, “Arktika ekspressi” Şimal Dəniz Yolunun məhdudiyyətlərini də nümayiş etdirir. Xətt yalnız avqustdan oktyabra qədər, marşrutun əsasən buzdan azad olduğu dövrdə işləyəcək. Sea Legend bu müddət ərzində yeddi gəmidən istifadə etməklə səkkiz reys həyata keçirməyi planlaşdırır. İlin qalan hissəsində Arktika sularında yalnız gücləndirilmiş gövdəyə malik gəmilər hərəkət edə bilər. Sea Legend belə gəmilərdən bir neçəsini alıb və ya icarəyə götürüb, lakin onlar nisbətən kiçikdir. Bu tip gəmilər həm bahadır, həm də bazarda məhdud saydadır. Bundan əlavə, bəzi hallarda onlara Rusiyanın nüvə mühərrikli buzqıranlarının müşayiəti lazım ola bilər. Bütün bu əlavə xərclər şimal marşrutunun qiymət üstünlüyünü faktiki olaraq aradan qaldırır.
Eyni vəziyyət sığorta haqlarına da aiddir. Şimal Dəniz Yolu üzrə sığorta haqları, bir qayda olaraq, Süveyş kanalı marşrutundan daha yüksəkdir, hətta kanal vasitəsilə daşımalar zamanı hərbi risklərə görə əlavə haqlar nəzərə alınsa belə. Bundan başqa, Arktika marşrutunda sığorta xərcləri Süveyş kanalının əsas alternativi olan Ümid burnu ətrafından keçən marşrutla müqayisədə 40% yüksəkdir. Sığorta nəhəngi Allianz gəmiçilik sənayesinin təhlükəsizliyi ilə bağlı son illik icmalında xəbərdarlıq edib ki, ucqar Arktika marşrutu sərt hava şəraiti, təmir, yardım, xilasetmə və batmış gəmilərin qaldırılması üçün məhdud infrastruktur səbəbindən əhəmiyyətli əlavə risklər yaradır. Hesabatda qeyd olunur ki, son on ildə Arktika sularında qeydə alınmış gəmi insidentlərinin demək olar yarısı avadanlıqların zədələnməsi və ya sıradan çıxması ilə bağlı olub.
Ətraf mühitə potensial zərər də daha böyükdür. Norveçin Bellona ekoloji təşkilatı ötənilki hesabatında xəbərdarlıq edib ki, Arktikada yanacaq sızmalarının nəticələrini effektiv şəkildə aradan qaldırmaq üçün yetərli imkanlar yoxdur. Soyuq şəraitdə yanacağın təmizlənməsi son dərəcə çətindir, fövqəladə hallara reaksiya mərkəzləri isə hadisə yerlərindən çox uzaqda yerləşir. Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı 2024-cü ildən etibarən Arktikada ağır mazutdan istifadəni və onun daşınmasını qadağan edib, baxmayaraq ki, Rusiya bu qadağaya əməl etmir. Gəmilərin yaratdığı səs çirklənməsi də Arktikada balina və morj kimi dəniz məməlilərinə digər regionlarla müqayisədə daha güclü təsir edir, çünki soyuq suda aşağı tezlikli səslər daha uzaq məsafələrə yayılır. Şimal marşrutu ilə hərəkət edən gəmilər heyvanların mühüm qidalanma və çoxalma ərazilərindən keçir.
Beynəlxalq daşıyıcılar geosiyasi risklər səbəbindən bu marşrutdan böyük ölçüdə uzaq dururlar. Şimal Dəniz Yolundakı gəmilərə çox vaxt Rusiyadan icazə, buzqıran müşayiəti və ya digər dəstək tələb olunur. Bu isə Ukraynadakı münaqişə ilə əlaqədar Qərbin Rusiyaya tətbiq etdiyi sanksiyalarla ziddiyyət yarada bilər. Gələcəkdə regionun zəngin mineral ehtiyatlarına nəzarət uğrunda Rusiya ilə digər ölkələr arasında rəqabətin güclənməsi də gəmiçiliyə mane ola bilər. Bir vaxtlar sülh zonası hesab edilən Arktika getdikcə daha çox hərbiləşir: Donald Tramp Qrenlandiya ilə bağlı təhdidlərini davam etdirir, NATO isə Rusiyadan gələn təhlükədən narahatdır.
Bütün bunlar 2025-ci ildə Şimal Dəniz Yolu ilə tranzit yük daşımalarının ümumi həcminin niyə cəmi 3,2 milyon ton olduğunu anlamağa kömək edir. Bir il əvvəl bu göstərici təxminən 3 milyon ton idi. Müqayisə üçün, ötən il Süveyş kanalından təxminən 464 milyon ton yük keçib. Arktikadakı daşımaların böyük hissəsi Asiya ilə Avropa arasında deyil, Rusiya və Çin limanları arasında həyata keçirilir. Bu yüklərin əhəmiyyətli hissəsini Rusiya nefti və qazı təşkil edir. Niderlandın Clingendael Institute analitik mərkəzinin son hesabatında belə nəticəyə gəlinib ki, “marşrutun ən real və iqtisadi cəhətdən dayanıqlı funksiyası hələ də Arktika resurslarının ixracı üçün alternativ dəhliz rolunu oynamaqdır”.
Bununla yanaşı, Vaşinqtondakı Arctic Institute-dan Malte Humpert qeyd edir ki, ənənəvi marşrutlarda fasilələr yarandığı zaman Şimal Dəniz Yolunun Çin üçün mövsümi ticarət dəhlizi kimi əhəmiyyəti artacaq. Onun fikrincə, on ildən sonra konteyner reyslərinin sayı ildə yüzlərlə ola bilər. “Əsas sual Qərb operatorlarının bazara nə vaxt qayıtmaq qərarı verəcəyidir və daha vacibi, bunu ümumiyyətlə edə biləcəklərmi”, – Humpert deyir. O qeyd edir ki, Arktikada gəmiçilik hazırlıq və əməliyyat təcrübəsi tələb edir və “Çinlə Cənubi Koreya hazırda məhz bu təcrübəni toplayırlar”.
Hazırda Sea Legend-in özünün də etiraf etdiyi kimi, qısa mövsümi naviqasiya pəncərəsi və Arktika xəttinin aşağı ötürmə qabiliyyəti ənənəvi marşrutlarla rəqabəti çətinləşdirir. Bununla belə, şirkət artıq 2028-ci ilə qədər naviqasiya müddətini dörd aya çatdırmağı, daha uzun perspektivdə isə ilboyu daşımalar təşkil etməyi planlaşdırır.
Yaxın Şərqdə münaqişənin daha da kəskinləşməsi Sea Legend və digər şirkətlər üçün daha böyük, gücləndirilmiş buz sinfinə malik gəmilərə investisiya qoymaq üçün əlavə stimul yarada bilər. Arktikada temperatur dünya üzrə orta göstəricidən üç dəfə daha sürətlə artmağa davam edərsə, Şimal Dəniz Yolunun iqtisadi baxımdan nə dərəcədə real olduğuna dair şübhələr Çinin regiondakı ambisiyalarının böyüdüyü sürətlə yox ola bilər.
