2026-cı ilin yazında qiymətlərin kəskin artmasına baxmayaraq, Yaxın Şərqdəki münaqişə böyük ehtimalla enerji bazarlarında uzunmüddətli sabitləşmənin başlanğıcı olacaq. Enerji üzrə ekspertlər hesab edirlər ki, bəzi investisiya banklarının proqnozlaşdırdığı kimi Brent markalı neftin qiyməti bir barel üçün 150 dollara çatmayacaq, qaz və kömür qiymətləri isə 2022-ci ildə qeydə alınmış rekord səviyyələrdən xeyli aşağı olacaq.
Yaxın Şərqdəki münaqişə və Hörmüz boğazında adi gəmiçilik marşrutunun dayanması enerji bazarlarının, xüsusilə də neft bazarının geosiyasi hadisələrdən nə dərəcədə asılı olduğunu bir daha göstərdi. Bunun ən məşhur nümunələri Yom Kippur müharibəsi və İranda baş vermiş inqilabın yaratdığı 1970-ci illərin neft böhranları, eləcə də Çində tələbin sürətlə artması və İraq müharibəsi fonunda 2000-ci illərin ortalarında yaşanan qiymət sıçrayışıdır.
Lakin əgər İraq müharibəsi yüksək neft qiymətləri dövrünün başlanğıcı olmuşdusa, ABŞ-nin İrana qarşı hərbi əməliyyatı, əksinə, bazarda formalaşan fundamental dəyişiklikləri nəzərə alsaq, bu dövrün sonu ola bilər. Söhbət iki tendensiyanın üst-üstə düşməsindən gedir: neft istehsalçısı ölkələr arasında rəqabətin güclənməsi və qlobal neft tələbinin sabitləşməsi.
Elektromobillər və “təklif yarışı”
Tələbin sabitləşməsi ilk növbədə elektromobillərin geniş yayılması ilə bağlıdır. Əgər 2021-ci ildə elektromobillər və plug-in hibridlər sayəsində dünya üzrə neftə qənaət gündəlik 320 min barel təşkil edirdisə, 2025-ci ilin yekununda bu göstərici 1,2 milyon barelə çatıb.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) baza ssenarisinə görə, 2035-ci ilə qədər bu rəqəm gündəlik 7,1 milyon barelə yüksələcək. Bunun 3,4 milyon bareli Çinin payına düşəcək. Ötən il bu ölkədə satılan yeni minik avtomobillərinin yarıdan çoxu elektromobil olub.
Neft bazarındakı artımın zəifləməsi artıq BƏƏ-ni OPEC və OPEC+ sazişindən çıxmağa sövq edib. Alyansın qalan üzvləri isə 2026-cı ilin yazında hasilatın azalmasına baxmayaraq kvotaları artırmağa davam ediblər.
2026-cı ilin iyul ayı üçün OPEC+ alyansının yeddi əsas üzvü — Rusiya, Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, Küveyt, Qazaxıstan, Əlcəzair və Oman üzrə ümumi kvota 2025-ci ilin mart ayı ilə müqayisədə gündəlik 3,1 milyon barel yüksəkdir. Bununla yanaşı, OPEC-in proqnozuna görə, 2025–2026-cı illərdə qlobal neft tələbi cəmi 2,5 milyon barel artacaq.
Bu isə faktiki olaraq Hörmüz boğazında tranzitin tam bərpasından sonra “təklif yarışı”nın başlanmasına hazırlıq deməkdir. OPEC+ ölkələri hasilatı artıracaq, lakin əvvəlcədən elan olunmuş çərçivələr daxilində qalacaqlar. Bu, qiymətlərin enməsini müəyyən qədər yumşalda bilər, lakin Brent markalı neftin qiymətinin yenə də bir barel üçün 70 dollardan aşağı düşəcəyi ehtimal olunur.
ABŞ-dəki seçkilər razılaşmanı sürətləndirir
Belə ssenarinin reallaşma ehtimalı ABŞ-də noyabr ayında keçiriləcək Konqres seçkiləri yaxınlaşdıqca artır. Donald Tramp administrasiyasına seçkilərədək yanacaq qiymətlərini aşağı salmaq lazımdır.
ABŞ Enerji İnformasiyası Administrasiyasının (EIA) məlumatına görə, 2026-cı ilin fevral-may aylarında ölkədə benzinin orta pərakəndə satış qiyməti 50%-dən çox artaraq hər qallon üçün 4,6 dollara, dizel yanacağının qiyməti isə 5,6 dollara çatıb.
ABŞ-da benzinin son qiymətinin 50%-dən çoxu, dizel yanacağının isə 40%-dən çoxu neftin payına düşür. Bu, ölkənin hələ də neft idxalından asılı olması ilə bağlıdır.
Yanacaq qiymətlərinin yüksək qalması Demokratlar Partiyasının Konqresdə mövqelərini gücləndirə və nəticədə Trampa qarşı impiçment ehtimalını artıra bilər.
Bu səbəbdən Tramp administrasiyası İranla razılaşmanı mümkün qədər tez əldə etməyə çalışacaq. Gəmiçiliyin və neft hasilatının tam bərpası aylar çəksə belə, bazar siyasi siqnallara dərhal reaksiya verəcək və qiymətlər enməyə başlayacaq. 2026-cı ilin yazında olduğu kimi, bazar yenə də ilk növbədə geosiyasəti qiymətləndirəcək, real təklif həcmlərini deyil.
Strateji ehtiyatlar bazarı dəstəkləyir
Yaxın Şərqdə münaqişə həll olunmayana qədər bazarı strateji neft ehtiyatlarından istifadə dəstəkləyəcək. EIA-nın qiymətləndirməsinə görə, 2026-cı ilin mart ayının sonuna Çində dövlətin və dövlət şirkətlərinin anbarlarında 1,541 milyard barel neft ehtiyatı toplanmışdı ki, bu da ölkənin təxminən üç aylıq istehlakına bərabərdir.
Oxşar vəziyyət ABŞ, Yaponiya və Avropanın aparıcı ölkələrində də müşahidə olunur. 2026-cı ilin birinci rübünün sonunda onların ümumi strateji neft ehtiyatları 850 milyon bareli ötüb.
Bundan əlavə, ABŞ dünyanın ən böyük neft istehsalçısı olaraq qalır, Avropada nəqliyyatın elektrikləşdirilməsi səbəbindən neftə tələbat durğunlaşır, Yaponiyada isə neft emalı zavodlarının bağlanması fonunda azalır.
Fiziki neft çatışmazlığı riski əsasən lokal bazarlarda qalır. Məsələn, Hindistan böhrana strateji ehtiyatlarının cəmi üç günlük istehlakı bir qədər üstələdiyi şəraitdə daxil olmuşdu.
Problemlər aviasiya yanacağı bazarında da müşahidə olunsa da, burada artıq korreksiya başlayıb. Argus Media-nın məlumatına görə, ABŞ-də aviasiya kerosininin orta qiyməti 2026-cı ilin may ayının ortalarında hər qallon üçün 4 dollardan iyunun əvvəlində 3,2 dollara enib.
Qaz və kömür bazarı: 2022-ci ildən daha rahat vəziyyət
Təbii qaz bazarında da qiymətlər aşağı düşür. Avropanın əsas TTF habında qazın orta qiyməti mart ayından may ayına qədər min kubmetr üçün 640 dollardan 580 dollara enib.
Şimal-Şərqi Asiyada mayeləşdirilmiş təbii qazın (LNG) idxal qiyməti isə 2026-cı ilin aprel ayında martla müqayisədə 20% azalaraq min kubmetr üçün 600 dollar təşkil edib.
Bunun əsas səbəblərindən biri Avropanın Qətər LNG-sindən aşağı səviyyədə asılı olmasıdır. Bruegel tədqiqat mərkəzinin məlumatına görə, 2025-ci ildə Aİ ümumilikdə 313 milyard kubmetr qaz idxal edib. Bunun yalnız 30 milyard kubmetri ABŞ və Rusiyadan kənar ölkələrdən, o cümlədən Qətərdən gətirilən LNG-nin payına düşüb.
Çində də təchizatın şaxələndirilməsi böhranın təsirini azaldıb. Qaz İxrac edən Ölkələr Forumunun məlumatına görə, 2026-cı ilin birinci rübündə ölkənin qaz idxalının 49%-i boru kəmərləri vasitəsilə həyata keçirilib.
Kömür bazarına isə böhran daha zəif təsir göstərib. Çünki enerji kömürünün əsas ixracatçıları olan Rusiya və İndoneziya, eləcə də kokslaşan kömür ixracatçıları Avstraliya və Monqolustanın tədarükləri Hörmüz boğazından asılı deyil.
2026-cı ilin yazında enerji və kokslaşan kömür fyuçerslərinin qiyməti müvafiq olaraq tonuna 150 və 250 dolları keçməyərək böhrandan əvvəlki səviyyələrə yaxın qalıb.
Qarşıda enerji bazarlarının sabitləşməsi var
Ekspertlər hesab edirlər ki, məhz buna görə Brent markalı neftin qiyməti bir barel üçün 150 dollara çatmayacaq, qaz və kömür qiymətləri isə 2022-ci ilin rekord səviyyələrindən xeyli aşağı qalacaq.
İran böhranının əsas nəticəsi qısamüddətli qiymət şokları deyil, enerji bazarlarında uzunmüddətli struktur dəyişiklikləri olacaq.
Birincisi, Şimali və Cənubi Amerikada hasilatın artması və qlobal tələbin zəifləməsi fonunda uzun müddətdir yetişən OPEC+ sazişinin dağılması prosesi sürətlənəcək.
İkincisi, ölkələr Hörmüz boğazından asılılığı azaltmaq üçün yeni infrastruktur layihələrini sürətlə həyata keçirəcəklər. BƏƏ Fuceyra limanına gedən neft kəmərlərinin ötürücülük qabiliyyətini iki dəfə artırmağı planlaşdırır. Oxşar addımı Səudiyyə Ərəbistanı da ata bilər. Ölkə Qırmızı dəniz sahilinə çıxışı təmin edən “Şərq–Qərb” boru kəməri sistemini genişləndirmək imkanına malikdir.
Üçüncüsü, böhran aşağı karbonlu enerji və nəqliyyatın inkişafını daha da sürətləndirəcək. Bu isə gələcəkdə karbohidrogenlərə tələbatın artımını məhdudlaşdıracaq.
Eyni zamanda ticarət müharibələri və Qərb bazarlarına çıxışın çətinləşməsi Çin istehsalçılarını elektromobillərin, günəş panellərinin və külək enerjisi avadanlıqlarının Cənubi və Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinə ixracını genişləndirməyə sövq edəcək. Halbuki bu regionlar indiyədək neft və qaz tələbinin əsas gələcək artım mənbəyi hesab olunurdu.
Beləliklə, 2026-cı ilin yazında qiymətlərin kəskin artmasına baxmayaraq, Yaxın Şərqdəki münaqişə böyük ehtimalla yeni enerji böhranının deyil, qlobal enerji bazarlarında uzunmüddətli sabitləşmə dövrünün başlanğıcı olacaq.
