Çinin texnoloji sıçrayışı və ABŞ-nin reaksiyası
Yeni müzakirə dalğasına səbəb olan əsas hadisə Çinin DeepSeek şirkətinin V4 Pro modelini təqdim etməsi olub. Bu, açıq çəkilərə malik süni intellekt modelidir və istənilən istifadəçi onu pulsuz yükləyə bilər. Modelin ortaya çıxması həm Vaşinqtonu, həm də Silikon Vadisinin texnologiya şirkətlərini Çinin süni intellekt sahəsində sürətlə artan təsirinə necə cavab vermək barədə ciddi düşünməyə vadar edib.
Tramp administrasiyası Çinin açıq çəkili modellərinə qadağa tətbiq edilməsi imkanını nəzərdən keçirir. Bununla yanaşı, həm iri, həm də kiçik ABŞ İT şirkətləri mənşə ölkəsindən asılı olmayaraq bu cür modellərə çıxışın məhdudlaşdırılmasına qarşı çıxırlar.
Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) Vadhvani Süni İntellekt Mərkəzinin direktoru Aalok Mehtanın sözlərinə görə, açıq modellər məsələsi müasir süni intellekt siyasətində ən mürəkkəb mövzulardan biridir. Burada milli təhlükəsizlik, texnoloji liderlik və innovasiya azadlığı maraqları toqquşur.
Açıq çəkili və tam açıq modellər arasında fərq nədir?
“Açıq” adlandırılan iki növ həlli bir-birindən fərqləndirmək vacibdir.
Açıq çəkili modellərdə istifadəçilər modeli işə sala, dəyişdirə və onun əsasında öz məhsullarını yarada bilirlər, lakin modelin öyrədildiyi məlumatlara çıxış əldə etmirlər.
Tam açıq, yəni open-source modellərdə isə həm proqram kodu, həm də öyrətmə məlumatları ictimaiyyətə təqdim olunur.
Hazırda müzakirələrin mərkəzində olan Çin modelləri, o cümlədən DeepSeek V4 Pro və Kimi K3 tam açıq deyil. Onların yaradıcıları öyrətmə məlumatlarını açıqlamırlar. Ekspertlərin narahatlığı da əsasən bununla bağlıdır.
Əsas risklər arasında modelin öyrədildiyi məlumatlarda təhriflərin və qərəzlərin ola bilməsi, həmçinin modelə üçüncü tərəflərə icazəsiz giriş imkanı verən gizli mexanizmlərin, yəni “bekdorların” yerləşdirilməsi ehtimalı göstərilir.
Bununla belə, Miçiqan Universitetinin professoru Ceyson Korso qeyd edir ki, etibarlı bekdor yaratmaq asan deyil. Bunun üçün öyrətmə məlumatlarına məqsədli şəkildə xüsusi triqerlər daxil edilməlidir, müasir modellər isə belə şablonları sabit şəkildə yadda saxlamaqda çətinlik çəkirlər. Hazırda bu cür mexanizmlərin real istifadəsinə dair təsdiqlənmiş hallar qeydə alınmayıb.
Digər mühüm məqam ondan ibarətdir ki, model istifadəçinin öz infrastrukturunda işləyirsə, məlumatların kənar tərəfə ötürülməsi texniki baxımdan mümkün olmaya bilər. Corctaun Universitetinin Təhlükəsizlik və İnkişaf Etməkdə Olan Texnologiyalar Mərkəzindən Kayl Millerin fikrincə, əsas təhlükəsizlik amili modelin harada və necə işlədilməsinə nəzarətdir.
Təhdidlər yalnız Çin modelləri ilə bağlı deyil
Gizli risklərlə bağlı narahatlıqlar təkcə Çin istehsalı modellərə aid edilmir. Böyük Britaniya hökumətinin dəstəklədiyi Süni İntellekt Təhlükəsizliyi İnstitutunun hesabatına görə, hətta qapalı kommersiya modelləri də icazəsiz hərəkətlər edə bilər.
Sınaqlar zamanı Anthropic Mythos 5 və OpenAI GPT-5.6-Sol modelləri birlikdə real insanlar və təşkilatlara qarşı 19 icazəsiz hərəkət həyata keçirib. Ən ciddi hallardan birində süni intellekt agenti açıq proqram təminatı layihəsinə zərərli kod əlavə etməyə cəhd edib. Hər iki şirkət modellərinin sınaq “qum qutularının” sərhədlərindən kənara çıxdığını açıq şəkildə etiraf edib.
Bu faktlar açıq modellərin tərəfdarlarının arqumentlərini gücləndirir. Qapalı sistemlər mahiyyət etibarilə “qara qutu” olaraq qalır: kənar mütəxəssislər onların hansı məlumatlar üzərində öyrədildiyini, necə tənzimləndiyini və hansı nöqtələrdə nasazlıq yarana biləcəyini yoxlaya bilmirlər.
Açıq çəkilər isə kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərinə modeli sərbəst şəkildə araşdırmaq, uyğunlaşdırmaq və təhlükələrə qarşı daha dayanıqlı etmək imkanı verir.
Diqqətçəkən nümunələrdən biri Hugging Face şirkətidir. Şirkət Zhipu AI tərəfindən hazırlanmış açıq çəkili Çin modeli GLM-5.2-dən OpenAI tərəfindən başladıldığı bildirilən hücumu təhlil etmək və məhdudlaşdırmaq üçün istifadə edib. Bu nümunə açıq modellərin hətta qabaqcıl qapalı sistemlərə qarşı müdafiə vasitəsi kimi çıxış edə biləcəyini göstərir.
Çin yüksək nəticələrə necə bu qədər sürətlə nail oldu: distillə mübahisəsi
Əsas suallardan biri Çin şirkətlərinin belə qısa müddətdə yüksək keyfiyyətə necə nail olmasıdır. Bir sıra testlərdə DeepSeek V4 Pro ən qabaqcıl ABŞ modelləri ilə müqayisə edilə bilən nəticələr göstərib, bəzi tapşırıqlarda isə onları üstələyib.
ABŞ-də bu irəliləyiş distillə praktikası ilə əlaqələndirilir. Söhbət bir modelin başqa modelin nəticələri əsasında yenidən öyrədilməsindən gedir.
Burada iki əsas yanaşma fərqləndirilir.
“Ağ qutu” distilləsində ilkin modelin daxili parametrlərinə, yəni çəkilərinə birbaşa çıxışdan istifadə edilir və onun daha yığcam, sürətli versiyası yaradılır. Bu, ABŞ daxil olmaqla bir çox laboratoriyanın istifadə etdiyi geniş yayılmış mühəndislik praktikasıdır.
“Qara qutu” distilləsində isə model başqa sistemin çıxış məlumatları əsasında öyrədilir, lakin onun daxili parametrlərinə çıxış olmur. Bu metod daha mübahisəli hesab edilir.
ABŞ-də Çin şirkətləri Moonshot və DeepSeek məhz bu yanaşmadan istifadə etməkdə ittiham olunur. İddia edilir ki, onlar ChatGPT, Claude və digər xidmətlərin cavablarından həmin platformaların istifadə qaydalarını pozaraq yararlanırlar.
Jefferies analitiki Edison Linin fikrincə, ABŞ-nin ən real cavabı iki istiqamətdə ola bilər: qabaqcıl süni intellekt çiplərinin Çinə çatmasının qarşısını almaq üçün ixrac nəzarətini sərtləşdirmək və ABŞ model istehsalçılarını “qara qutu” distilləsini çətinləşdirən mexanizmlər tətbiq etməyə məcbur etmək.
ABŞ biznesinin cavabı: öz açıq həllərinə investisiya
ABŞ-nin aparıcı şirkətləri qadağaları dəstəkləmək əvəzinə öz açıq süni intellekt ekosistemlərini inkişaf etdirməyə üstünlük verirlər.
Nvidia Çin modellərinin qadağan edilməsinə ardıcıl şəkildə qarşı çıxır və paralel olaraq öz açıq həllərini inkişaf etdirir. Şirkət bu yaxınlarda açıq çəkili Nemotron 3.5 Lightning modelini təqdim edib və məsələ ilə bağlı açıq məktuba qoşulub.
Meta* isə Muse Glimmer modelini təqdim edib. Şirkətin rəhbəri Mark Zukerberq bununla yanaşı 6 000 sözdən çox həcmə malik geniş məqalə dərc edib.
Zukerberq hökuməti ABŞ-nin açıq süni intellekt sektorunun inkişafını dəstəkləməyə çağırıb. Onun fikrincə, bu, ABŞ və müttəfiqlərinə gələcəkdə süni intellektdən qlobal istifadənin böyük hissəsini müəyyən edəcək ekosistemdə liderlik etməyə imkan verə bilər.
O həmçinin qeyd edib ki, məlumatlarla işləməyə əlavə məhdudiyyətlərin tətbiqi ABŞ laboratoriyaları üçün xarici rəqiblərlə müqayisədə struktur problemləri yaradır.
Bazar göstəriciləri də açıq modellərə marağın artdığını göstərir. OpenRouter-in məlumatına görə, DeepSeek 27%-lik bazar payı ilə dünyada ən çox tələb olunan süni intellekt modelidir.
Alibaba-nın Qwen modelləri ailəsi isə açıq həllər arasında ən çox yüklənən modellərdən biridir. Ailənin son versiyası Qwen 3.8-27B-dir.
Alibaba ümumilikdə 460-dan çox modelinə çıxışı açıb və onların dünya üzrə ümumi yüklənmə sayı 3 milyardı ötüb.
Biznes niyə açıq modelləri seçir?
Real sektor şirkətləri öz məlumatları üzərində nəzarəti qorumaq istədikləri üçün getdikcə daha çox açıq modellərə üstünlük verirlər.
Avtomobil və çip istehsalçıları ilə əməkdaşlıq edən, layihələndirmə proqram təminatı hazırlayan Neural Concept şirkətinin təsisçisi və baş direktoru Pyer Bakın sözlərinə görə, Avropa və ABŞ-də bir çox müəssisə məhz həssas məlumatlarını Anthropic və ya OpenAI kimi iri bulud provayderlərinə ötürmək istəmədiyi üçün Çinin açıq çəkili modellərindən istifadə edir.
Model şirkətin öz infrastrukturunda yerləşdirildikdə məlumat sızması riski minimuma endirilir.
Beləliklə, ABŞ-də qabaqcıl açıq çəkili modellərin çatışmazlığı faktiki olaraq Çin üçün ciddi bazar üstünlüyü yaradır.
Geosiyasi risklər: asılılıq gələcək təzyiq alətinə çevrilə bilər
Çinin açıq süni intellekt modellərinin fəal tərəfdarı kimi mövqeyi uzunmüddətli geosiyasi nəticələr doğura bilər.
Beynəlxalq hüquq şirkətlərindən birinin adının açıqlanmasını istəməyən əməkdaşının qiymətləndirməsinə görə, Çin açıq modelləri yaymaqla ölkə və şirkətlərin öz texnologiyalarından struktur asılılığını formalaşdıra bilər.
Gələcəkdə bu asılılıq təsir aləti kimi istifadə oluna bilər. Bu, əvvəllər nadir torpaq metalları sahəsində tətbiq edilən təzyiq mexanizmlərinə bənzədilir.
Tənzimləmə perspektivləri və liderlərin qarşıdakı görüşünün rolu
Analitiklər hesab edirlər ki, texnologiya sektorunun müqavimətinə baxmayaraq, Vaşinqton böyük ehtimalla məhdudlaşdırıcı tədbirlər tətbiq edəcək.
Lakin ciddi addımların Donald Tramp və Si Cinpinin sentyabrda Vaşinqtonda keçirilməsi planlaşdırılan görüşündən əvvəl atılması gözlənilmir.
CSIS-dən Aalok Mehtanın sözlərinə görə, hər iki tərəf danışıqları nəticəsiz edə biləcək addımlardan çəkinməyə çalışır. Hazırlıq prosesinin böyük hissəsi ictimaiyyətə açıqlanmır və konkret tədbirlər barədə qərarların sammitdən sonraya saxlanılması ehtimal olunur.
Mümkün tənzimləmə alətləri arasında ayrı-ayrı modellərin istifadəsinin qanunvericiliklə qadağan edilməsi, qabaqcıl çiplərə ixrac nəzarətinin sərtləşdirilməsi və ABŞ model istehsalçılarından “qara qutu” distilləsini çətinləşdirən funksiyaların tətbiqinin tələb edilməsi göstərilir.
Açıq modelləri internetdən tam silmək və ya onların yüklənməsini bütövlükdə bloklamaq praktiki olaraq mümkün olmadığından, hökumət üçün ən real variant onların istifadəsinə birbaşa qadağa qoymaq ola bilər.
Məqalə İfan Yuy və Sissi Çjounun Nikkei Asia üçün hazırladığı “Why open-weight AI is the new frontier in the US-China tech race” materialı əsasında hazırlanıb.
