ABŞ-İsrail ilə İrannın toqquşmasının baş tutduğu fevral ayından bərimilli valyuta rial bəri ABŞ dolları qarşısında dəyərinin 63%-ni itirib. Avronun məzənnəsi 2,55 milyon riala, qızıl sikkənin qiyməti isə 2,26 milyard riala çatıb. İran Mərkəzi Bankının sədri bazara 2 milyard dollar həcmində valyuta müdaxiləsi ediləcəyini bildirib və inflyasiyanın əhalinin yaşayışına “ağır təzyiq” göstərdiyini etiraf edib.
Banker.az xəbər verir ki, bu gün Tehranın sərbəst valyuta bazarında ABŞ dollarının məzənnəsi ilk dəfə 2,2 milyon İran rialını ötərək yeni rekord müəyyənləşdirib. Bununla da İran təqvimi ilə ilin başladığı mart ayından bəri rial dollar qarşısında təxminən 60% dəyər itirib. Martda bir dollar təxminən 1,35 milyon riala dəyişdirilirdi.
ABŞ iyul ayında, qısamüddətli atəşkəsin pozulmasından sonra İran limanlarına qarşı dəniz blokadasını yenidən tətbiq etdikdən sonra rialın ucuzlaşması daha da sürətlənib.
Avronun məzənnəsi rekord 2,55 milyon riala, Böyük Britaniya funt sterlinqi isə 2.98 min riala yüksəlib.
Regional bazarlarda rialın qiymətləndirilməsində əsas göstəricilərdən biri hesab olunan BƏƏ dirhəminin məzənnəsi də ilk dəfə 600 min riala çatıb.
18 əyarlı qızılın bir qramının qiyməti 225,7 milyon rialı keçib. İranda geniş istifadə olunan dəyər ölçülərindən biri olan “İmami” qızıl sikkəsi isə 2,26 milyard riala satılıb.
İranda ikili valyuta məzənnəsi sistemi fəaliyyət göstərir. İran Mərkəzi Bankının müəyyən etdiyi rəsmi məzənnə dövlət əməliyyatlarında və əsas zəruri malların subsidiyalaşdırılmış idxalında istifadə olunur və adi vətəndaşlar və biznes üçün mövcud olan sərbəst bazar məzənnəsindən xeyli güclüdür.
Müharibə başladıqdan sonra rəsmi və sərbəst bazar məzənnələri arasındakı fərq kəskin şəkildə genişlənib. Hazırda sərbəst bazardakı məzənnə rəsmi məzənnədən iki dəfədən çox yüksəkdir.
Fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana zərbələri ilə hazırda yeddinci ayına daxil olan müharibənin başlamasından sonra rial sürətlə dəyər itirməyə başlayıb. Vaşinqtonun İrana qarşı iqtisadi təzyiq kampaniyasını sərtləşdirməsi isə valyutanın ucuzlaşmasını daha da sürətləndirib.
ABŞ Maliyyə Nazirliyi İranın regional banklara çıxışını məhdudlaşdırıb. Bununla Tehran xarici valyuta əldə etmək və idxal ödənişlərini həyata keçirmək üçün istifadə etdiyi əsas kanallardan birini itirib.
İran limanlarına tətbiq olunan dəniz blokadası ticarət marşrutlarını məhdudlaşdırmaqla və İranın neft ixracından əldə etdiyi gəlirləri azaltmaqla iqtisadi təzyiqi daha da gücləndirib.
İran Mərkəzi Bankının sədri Əbdülnasir Hemmati bildirib ki, bank rialın məzənnəsini sabitləşdirmək məqsədilə valyuta bazarına 2 milyard dollar vəsait yönəltməyə hazırdır. Onun sözlərinə görə, rialın son ucuzlaşması fundamental iqtisadi amillərdən daha çox psixoloji faktorlarla bağlıdır.
“Valyuta bazarında yaranmış toz-duman yatacaq. Məzənnələrin son artımı real iqtisadi amillərdən daha çox psixoloji faktorlarla bağlıdır”, – Hemmati bildirib.
O, inflyasiyanın əhalinin maliyyə vəziyyətinə ciddi təzyiq göstərdiyini də etiraf edib.
“İnflyasiya və qiymət artımı insanların yaşayışına və gündəlik həyatına ağır təzyiq göstərsə və bu çətinliklər real şəkildə hiss olunsa da, Mərkəzi Bank pul-kredit, nəzarət və prudensial alətlərdən istifadə etməklə inflyasiyanın sürətlənən tempini nəzarət altına ala bilib”, – bank sədri deyib.
Hemmati Vaşinqtonun Tehranın maliyyə ehtiyatlarına çıxışının olmadığı barədə iddialarını da rədd edib.
“Bu iddialar tamamilə əsassızdır. Ehtiyatlar dondurulmayıb və Mərkəzi Bank sabit resurslara, eləcə də neft və qeyri-neft sektorlarından daxil olan müxtəlif gəlirlərə çıxış imkanına malikdir”, – o bildirib.
Hemmati həmçinin iddia edib ki, mart ayından bəri əsas ərzaq məhsulları, dərman preparatları, heyvan yemi və xammal idxalı üçün 18 milyard dollardan çox xarici valyuta ayrılıb. Lakin o, bu rəqəmi təsdiqləyəcək əlavə məlumat təqdim etməyib.
Rialın kəskin ucuzlaşması birbaşa istehlak qiymətlərinə təsir edir. İran müharibədən əvvəl də yüksək inflyasiya ilə üzləşirdi. Milli valyutanın daha da zəifləməsi isə bütün idxal mallarının, xammalın və enerji resurslarının qiymətini artırıb.
Əmanətlərini rialda saxlayan iranlıların alıcılıq qabiliyyəti altı aydan az müddətdə təxminən yarıbayarı azalıb. Qızıl və sərbəst dönərli xarici valyutalar bunlara çıxışı olan şəxslər üçün əsas dəyər saxlama vasitəsinə çevrilib.
İranın rəsmi pul vahidi rial olsa da, iranlıların əksəriyyəti gündəlik hesablaşmalarda tüməndən istifadə edir. Bir tümən 10 riala bərabərdir və gündəlik həyatda o qədər geniş yayılıb ki, mağazalarda, restoranlarda və daşınmaz əmlak elanlarında qiymətlər demək olar ki, yalnız tümənlə göstərilir.
Çərşənbə günü sərbəst bazar məzənnəsinə əsasən, bir ABŞ dolları təxminən 220 min tümənə dəyişdirilib.
İran hökuməti 2020-ci ildə rialın rəsmi olaraq tümənlə əvəzlənməsi və milli valyutadan dörd sıfırın silinməsi planını açıqlayıb. Lakin bu denominasiya prosesi hələ tam həyata keçirilməyib.
Bu arada, Azərbaycan Mərkəzi Bankı İran rialının manata qarşı rəsmi məzənnəsini 2025-ci ilin oktyabrından etibarən açıqlamır.
