Xərçəng əleyhinə dərmanlar istehsal edən Bristol Myers Squibb zavodu bu il Ümumdünya İqtisadi Forumu tərəfindən innovasiyalara görə seçilən yeganə Amerika istehsal müəssisəsi olub.
Bostonun təxminən bir saat şimalında yerləşən Bristol Myers Squibb-in steril laboratoriyasında tibbi geyimdə və saç torları ilə çalışan alimlər canlı hüceyrələri 2 000 litrlik paslanmayan polad bioreaktora köçürürlər. Həmin reaktorda hüceyrələr bir neçə həftə ərzində yetişdirilir. Məqsəd xəstəlik yaradan hüceyrələrə hücum etmək üçün genetik olaraq dəyişdirilmiş zülallar əldə etməkdir.
Temperaturda, işıqlandırmada və ya pH səviyyəsində ən kiçik sapma belə hüceyrələrin böyüməsini dayandıra bilər. Bu isə dərman qıtlığı yaradır və pasiyentləri risk altına salır. Adətən alimlər bu həssas prosesdə nəyin səhv getdiyini anlamaq üçün gözləməli olurdular. Amma indi süni intellekt temperatur və oksigen səviyyəsi kimi vacib parametrləri diqqətlə izləyir və texnikləri problemlər barədə əvvəlcədən xəbərdar edir.
Hər il Ümumdünya İqtisadi Forumu və McKinsey texnologiyanın, o cümlədən süni intellektin ön cəbhəsində olan istehsalçıları seçir. Bu il Massaçusets ştatının Devens şəhərində yerləşən Bristol Myers Squibb müəssisəsi 23 şirkətdən ibarət siyahıda yer alan yeganə Amerika istehsalçısı olub.
Amerika şirkətləri adətən süni intellekt üzrə tədqiqatlarda və kapital yatırımlarında lider olsalar da, ABŞ istehsalçıları çox vaxt bu irəliləyişləri istehsalatda məhsuldarlığın artırılması üçün tətbiq etməkdə çətinlik çəkirlər.
Ümumdünya İqtisadi Forumunun 2018-ci ildən bəri Global Lighthouse Network siyahısına daxil etdiyi 223 zavoddan yalnız 14-ü ABŞ-dadır, 99-u isə Çində yerləşir. Amerika müəssisələrindən dördü əczaçılıq və həyat elmləri sektoruna aiddir.
“Çin prosesləri daha sürətlə miqyaslandırır”, — McKinsey-in tərəfdaşı və bu təşəbbüs üzrə Ümumdünya İqtisadi Forumu ilə çalışan Rahul Şahani deyib. O əlavə edib: “Onların zavodlarında yüzlərlə texnoloq işləyir, halbuki ABŞ-da biz həmin kadrlar uğrunda Silikon Vadisi ilə rəqabət aparırıq”.
Böyük Amerika əczaçılıq şirkətləri süni intellektdən istifadədə nadir parlaq nöqtə sayılır. Pfizer və Eli Lilly də daxil olmaqla bir çox dərman istehsalçıları dərman kəşfini sürətləndirmək və istehsalı optimallaşdırmaq üçün süni intellektə və əlaqəli texnologiyalara milyardlarla dollar yatırırlar. Bu meyl Trampın dərmanların daha çox ABŞ ərazisində istehsal olunması tələbi ilə də üst-üstə düşür.
Devensdəki müəssisədə alimlər xərçəngə və digər xəstəliklərə daha dəqiq təsir edə bilən molekulları tapmaq üçün süni intellektdən istifadə edirlər. Süni intellekt əvvəlki eksperimentlərin məlumat dəstlərini təhlil edərək insanın diqqətdən qaçıra biləcəyi imkanları üzə çıxara bilir. Daha sonra tədqiqatçılar həmin molekulları virtual mühitdə sınaqdan keçirirlər. Bu proses “in silico” adlanır. Yalnız ən perspektivli variantlar real laboratoriyada yoxlanılır. Şirkət eyni vaxtda bir neçə virtual eksperiment apara bilir.
“Dərman kəşfi və bioproduksiya süni intellektin ən böyük təsir göstərə biləcəyi sahələrdir”, — Brookings İnstitutunun Con L. Thornton adına Çin Mərkəzinin elmi əməkdaşı Kayl Çan bildirib. “Bunlar elə sahələrdir ki, böyük və mürəkkəb məlumat massivlərinin emalı və sintezi zərurətinə görə süni intellekt əvvəlki yanaşmalar üzərində ciddi üstünlük əldə edir”.
Buna baxmayaraq, texnoloji üstünlüklərin dərhal pasiyentlərə fayda verəcəyinə zəmanət yoxdur. Dərman hazırlanması tarixi uğursuzluqlarla doludur və süni intellektin müəyyən etdiyi molekulların klinik sınaqlardan keçib-keçməyəcəyi hələ məlum deyil.
Bristol Myers Squibb-in müəssisəsi 89 akrlıq kampusda yerləşir və binalar xərçəngə qalib gəlmiş insanların portretləri ilə bəzədilib.
Əvvəllər alimlər və texniklər heç vaxt tam əmin olmurdular ki, niyə bəzi hüceyrə partiyaları böyük həcmdə zülal istehsal edir, digərləri isə tam uğursuz olur. Amma indi süni intellekt əvvəlki partiyalardakı məlumatlardan istifadə edərək hansı parametrlərin dəyişdirilməli olduğunu müəyyən edir. Məsələn, oksigen səviyyəsi əvvəlki partiyalarla müqayisədə aşağıdırsa, sistem oksigen əlavə etməyi təklif edir. Əgər pH səviyyəsi əvvəlkindən yüksəkdirsə, düzəliş etməyi tövsiyə edir. Süni intellekt həmçinin hüceyrələrin toplanması üçün ən uyğun vaxtla bağlı da məsləhətlər verir.
Şirkət nümayəndəsinin sözlərinə görə, bu yeniliklər müəssisədə klinik sınaqlar və kommersiya məqsədli istifadə üçün istehsal olunan dərman həcmini təxminən 40% artırmağa imkan verib.
“İndi biz partiyanın istehsalı bitənə qədər gözləmək əvəzinə, prosesə onun hazırlanma mərhələsində müdaxilə edə bilirik”, — şirkətin təchizat zənciri və əməliyyatlar üzrə icraçı vitse-prezidenti Karin Şanahan deyib.
Bu yeniliklər revmatoid artrit kimi autoimmun xəstəliklərin müalicəsi üçün istifadə olunan Orencia preparatının istehsalını daha sabit edib. Bu dərman yetişdirilməsi çox çətin olan hüceyrələr əsasında hazırlanır. 2024-cü ildə istehsal problemləri səbəbindən dünyanın bəzi regionlarında bu dərmanın çatışmazlığı yaranmışdı.
Şirkət hazırda Breyanzi adlı başqa bir preparatın istehsalında süni intellektdən yenicə istifadə etməyə başlayıb. Bu müalicə xərçəngli pasiyentin öz ağ qan hüceyrələrini fərdiləşdirilmiş terapiyaya çevirir. Hazırda Devens zavodunun ABŞ Qida və Dərman Administrasiyasından eyni anda cəmi 12 pasiyent üçün müalicə istehsal etməyə icazəsi var.
Şanahan ümid etdiyini bildirib ki, zamanla süni intellekt leykoz kimi qan xərçəngi olan insanlar üçün çox vaxt son ümid sayılan bu preparatın istehsalını artırmağa kömək edəcək.
Bristol Myers Squibb 2028-ci ildə xərçəng əleyhinə Opdivo preparatının əsas patentinin müddəti başa çatdığı üçün xərclərin azaldılması üzrə tədbirlər paketinə start verib. Genetik olaraq dəyişdirilmiş zülallardan istifadə etməklə xərçəng hüceyrələrinə təsir edən bu preparat ötən il şirkətin 48 milyard dollarlıq ümumi gəlirinin 10 milyard dollardan çoxunu təmin edib.
Şirkət 2027-ci ilin sonunadək xərcləri 2 milyard dollar azaltmağı planlaşdırır. Bu, 2024-cü ildə elan olunmuş 1,5 milyard dollarlıq ixtisara əlavədir. 1 000-dən çox vəzifə ləğv olunacaq və onların çoxu Nyu-Cersi ştatının Lourensvill şəhərində yerləşən tədqiqat mərkəzinə aiddir. Bu isə sahədə süni intellektin iş yerlərini sıxışdırması ilə bağlı narahatlıqları gücləndirir.
Ötən ay Semafor-un qlobal iqtisadiyyat sammitində Bristol Myers Squibb-in baş direktoru Kris Börner bildirib ki, şirkət öz missiyasını yerinə yetirmək üçün süni intellektdən istifadə etməyə borcludur, amma etiraf edib ki, bu, bəzi əməkdaşlara mənfi təsir göstərə bilər.
“Biz bu əməkdaşlarla işləyirik ki, onları bu texnologiyanı nəzərə alaraq həm şirkət daxilində, həm də onun xaricində əmək bazarında daha tələbatlı edək”, — o deyib.
Devensdəki müəssisənin tikintisi 2009-cu ildə başa çatıb və 750 milyon dollara başa gəlib. Zavod ilkin olaraq süni intellekt nəzərə alınaraq layihələndirilməmişdi. Hələ 2020-ci ildə əməkdaşlar bəzi işlər üçün Excel cədvəllərindən istifadə edirdilər. İstehsalın hər mərhələsini sənədləşdirən partiya qeydləri əl ilə doldurulurdu. Amma son illərdə şirkət proseslərin rəqəmsallaşdırılması və avtomatlaşdırılmasına prioritet verməyə başlayıb.
“Biz əmin olmalı idik ki, məhsullarımızı daha sürətli hazırlaya və onları kommersiya bazarına daha tez çıxara biləcəyik”, — Şanahan deyib. “Bizi bu yola gətirən də məhz bu idi”.
Onun sözlərinə görə, ümumilikdə şirkət bir dərmanın bazara çıxma müddətini doqquz ildən təxminən altı ilə endirməyə çalışır.
Bu il Ümumdünya İqtisadi Forumunun tanıdığı digər zavodlar arasında Çinin Yançen şəhərində yerləşən Yueda Textile də olub. Bu müəssisə avadanlıqla bağlı xidmət problemlərini yaranmazdan əvvəl aşkarlamaq üçün sensorlardan məlumat toplayır və beləliklə xərcləri azaldır. Həmçinin Tailandda mikrodalğalı sobalar və kondisionerlər istehsal edən Midea da siyahıya daxil edilib. Şirkət müştəri şikayətlərini təhlil etmək və düzəldici addımlar üzrə tövsiyələr hazırlamaq üçün süni intellektdən istifadə edir, bunun sayəsində problemlərin həlli müddəti aylardan günlərə enib.
Əvvəlki illərdə mükafat alan Çindəki bəzi zavodlar Johnson & Johnson və Kaliforniyada yerləşən yüksək texnologiyalı laboratoriya avadanlığı tədarükçüsü Agilent kimi Amerika şirkətlərinə məxsus olub. Amma Çin dərman istehsalçıları da süni intellektdən istifadəni genişləndirirlər.
“Bu, yalnız Amerika əczaçılıq şirkətlərinə xas trend deyil”, — Brookings İnstitutundan Çan bildirib. “Çinin biotexnologiya sənayesi süni intellektdən istifadə edərək irəliləyişi sürətləndirmək baxımından çox sürətlə hərəkət edir”.
